
“I see life as the playground of our minds.” Y.O
Hayatı, zihinlerimizin oyun alanı olarak görüyorum.
Istanbul seyahatlerim her daim bana güzel sergilerle eklenir. Bu sene de Sakıp Sabancı Müzesi’ ndeki Yoko Ono: İçses ve İçyapı adlı sergiyi, baba-kız gününde gezdim. Ono’yu harika grup The Beatles’ı dağıtan olarak tanımıştım. Ama sergiden çıktığımda, Onu’nun bir kadın olarak çok yönlü olduğunu ve içsel yaşamda bize nice noktaları, mutluluk, hatırlamak ve nefes almak adına hatırlattığına şahit oldum. Kesinlikle tavsiye ediyorum.

Ono; tanınmış bir avangart sanatçı, müzisyen ve aktivist. 18 Şubat 1933'te Tokyo'da dünyaya geldi. Her iki ebeveyni de sanat konusunda yüksek bir bilince sahipti ve annesi başarılı bir ressamdı. Ono, çocukluğunu Japonya'da, gençliğini 1950'lerin başında ailesiyle birlikte geldiği New York'ta geçirdi. Savaş onun yaşamında önemli bir duyguydu. Saldırılarından sağ kurtulması; gökyüzü, hayal gücü ve barış aktivizmi üzerine kurulu, hayatı boyunca sürdürdüğü sanatsal odağını doğrudan şekillendirdi. 1945 yılında henüz bir çocukken, savaş dönemi tahliyeleri sırasında ciddi açlık ve tehlikelerle karşı karşıya kalan Ono, yaşadığı bu zorlu olayların zihninde bıraktığı derin izler sayesinde kavramsal bir sanatçı olarak kariyerine yön verdi. Ardından birkaç yıl sanat ve müzik eğitimi aldıktan sonra okulu bıraktı. 1956'da besteci Toshi Ichiyanagi ile evlendi ve New York'ta yaşamaya devam etti. Burada Fluxus hareketi de dahil olmak üzere dönemin deneysel sanat ve müzik ortamlarının içine daldı. (https://en.wikipedia.org/wiki/Fluxus,

Bu ortamlar onu etkilemiş olmalı ki, 1962'de eşiyle yollarını ayırdı aynı yıl, Amerikalı caz müzisyeni, sanatçı ve film yapımcısı Anthony Cox ile evlendi. 1963 yılında Kyoko adında bir kızları dünyaya geldi.
Ama Onu’nun hayatındaki büyük değişim, 1966’da Londra’daki sanat sergisinde Lennon ile tanışmasıyla başladı.

Hikaye şöyle:
John, Yoko'nun “Unfinished Paintings” adlı kavramsal sanat sergisinin halka resmen açılmasından bir gece önce galeriyi ziyaret etti. Galeri sahibi John Dunbar ikisini tanıştırdı. John tavandaki performansına bakmak için beyaz merdivene tırmandı. Merdivenin tepesindeki yazılmış küçücük ve olumlu bir kelimeyi okumak için büyüteci eline aldı. Kelime "YES". John daha sonra, o dönemdeki sanatın büyük kısmı olumsuz bir havaya sahipken, bu moral verici mesajın kendisini de etkilediğini söyleyecekti. Merdivenden inip Ona’ya ait diğer çalışmanın, kaide üzerindeki gerçek bir elmadan oluşan sanat eserinin yanına geldi. John elmayı eline aldı ve ısırıyormuş gibi yaptı; bu hareket Yoko'yu kısa süreliğine kızdırsa da, ikili arasında anında ve yoğun bir ilgi kıvılcımı çaktırdı.
Ono'nun Lennon ile yakınlaşmasıyla birlikte eşiyle ilişkileri bozulmaya başladı ve 1969 yılında Ono ve Cox ayrıld, ve aynı yıl Lennon ile evlendiler ve 1975’te Sean adında bir oğulları oldu.
Ono zaten tanınmış bir sanatçı olmasına rağmen, onu spot ışığına çıkaran şey Lennon ile olan ilişkisi ve yaratıcı ortaklığıydı. Çift, 70'lerin başında New York'ta Greenwich Village'da bir çatı katı kiraladı ve evlerinde her türlü sanatçı, müzisyen ve aktivisti ağırladı. Bu dönemde Ono ve Lennon birçok siyasi radikal ile arkadaş olduğu ve siyasi değişim ve savaş karşıtı ve sivil haklar aktivizmine yoğun bir şekilde dahil oldukları biliniyor.
Grup, dağılmalarına yol açan kişisel ve yaratıcı anlaşmazlıkları gerekçe göstermiş olsa da, Ono, The Beatles'ın dağılması konusunda, kamuoyunun gözünde günah keçisiydi. Lennon ile olan yaratıcı ortaklığı, onu kolay bir hedef haline getirdi. Lennon, 1971 tarihli ikonik barış marşı "Imagine" şarkısının sözlerine ilham veren Yoko Ono’yu başta yok saymış olsa da hakkını vermek adına, “maço bir bencillik" nedeniyle Ono'nun katkısını göz ardı ettiğini itiraf etmiş ve 1964 tarihli kavramsal sanat kitabı “Grapefruit” 'tan etkilendiğini kamuoyuna söylemiş. Nihayetinde, Ulusal Müzik Yayıncıları Birliği (NMPA) 2017 yılında Yoko Ono'yu resmen şarkının ortak yazarı olarak kabul etmiştir.
Zaten grubun ayrılmasından bir yıl sonra Lennon, "The Beatles'ı o dağıtmadı... Tek bir kadın The Beatles'ı nasıl dağıtabilir ki? The Beatles zaten kendi kendine dağılma sürecine girmişti."demiş olsa da, inanlar çok azdı.
Çift birlikte birden fazla albüm çıkardılar ve birbirlerini aktivizm konusunda daha da cesur olmaya teşvik ettiler. Lenon öldürüleceğini hiç düşünmemiş olsa da yarattıkları sinerji Mark David Chapman’ın zorlandığı bir noktaya dokunmuş olmalı ki 8 Aralık 1980’de saat 22,50’de New York City, Manhattan'da bulunan The Dakota apartmanının giriş kapısının önünde vurularak öldürüldüğü anda Ono onun yanındaydı. Vurulduktan sonra hastaneye kaldırılan Lennon, yolda hayatını kaybetmiş, katil Chapman ise olay yerinden kaçmamış, polise teslim olmuştur ve müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır. Verdiği demeçler de ONO: “John’da en çok özlediğim şey onun inanılmaz şefkati ve bana olan inancı... Aşk bazen cehennem olabilir. Birbirinize aşkın adıyla kötü davranabilirsiniz. Ama ilişkimizi ayakta tutan şey, birbirimize olan saygımızı hiç kaybetmememiz ve bunu her zaman ifade ettiğimizden emin olmamızdı. Birbirimizi sanki yarın yokmuş gibi sevdik.”
Lennon'ın vefatından 3 hafta önce birlikte kaydettikleri “Double Fantasy” albümü, 1982 Grammy Ödülleri'nde "Yılın Albümü" ödülünü kazandı. Içindeki en anlamlı bestelerden biri olan Woman, (https://www.youtube.com/watch?v=zBpfQqLJZyc ) Lenon’un Ona’ya olan net aşkının ifadesiydi.
Ödülü oğlu Sean ile birlikte kabul eden Ono, gözyaşları içinde izleyicilere şunları söyledi: "Gerçekten ne diyeceğimi bilemiyorum. Sanırım John bugün burada, bizimle birlikte. Çok teşekkür ederim. Hem John hem de ben, Dünya ve evren için güzel müzikler üreten insanlığın bir parçası olmaktan her zaman büyük gurur ve mutluluk duyduk. Teşekkürler."

Aşklarını bildiğim bu kadının sanatını hiç tanımadığımı fark ettim. Eminim bir çoğunuz benimle aynı fikirdesindir. O yüzden sergide ne bulacağımı da pek bilmiyordum.
Sakıp Sabancı Müzesi, Akbank’ın desteği ve İspanya çağdaş sanatlar müzesi MUSAC (Museo de Arte Contemporáneo de Castilla y León) ağırladığı Yoko ağırladığı Yoko Ono’yu kırılganlık, barış ve izleyici etkileşimi temalarını ele alan 67 yapıtı bizlere sergiliyor. İçinde performans, film, enstalasyon ve katılımcı işler barındırıyor.
Sergi adını, Ono’nun 1964’te ortaya attığı içses ve içyapı kavramlarından alıyor. Bahçe de dahil olmak üzere, Sakıp Sabancı Müzesi’nin tüm mekânlarına yayılan sergi, hayal gücü, algı, katılım, hafıza, barış ve insanlar arası bağlar üzerine düşünmeye davet ediyor.
Her sanat eseri sizi de içine alıyor, sizinle bağ kuruyor ve düşündürtüyor. Bahçedeki zeytin ağacına yazmanızı istediği dileklerle başlıyorsunuz yokuşu tırmanmaya. Ben ne mi yazdım; sadece bir kalp çizdim. Sevgiden başka ne dileyebilirim ki?
Mutlu ve üzgün anlarınızın farkındalığı için sizleri taş oyununa davet ediyor. Hafızanızı zorlayarak tamamen bembeyaz bir santraç tahtasında hatırladıkça kazanırsınız diyor. Toplum önünde nasıl gördüğünüz değil, sesinizin nasıl çıktığını fark etmeniz için mikrofondan çığlık atma cesareti göstermenizi istiyor. Labirentin içinde izlenen olarak başladığınız yolculuğunuzda, izleyene dönüşen halinizi fark etmenizi istiyor ve hepimizin hayat kaynağı annelerimize not yazmamızı istediği duvar, bize var oluşun ilk anlarını sorgulamamızı işaret ediyor.

Yer yer karşınıza çıkan tabelalarda hayatın farkına varmanızı, aynı anda kapıların ardındaki konuşulmayan kadını taciz eden, tecavüz gibi konuların toplumların içindeki suskunluğuna dikkat çekiyor. Hayallerini gerçekleştirmek için hayatı boyunca kendi varlığını öne koyan kadının ezilmesini ve önemsizleştirilmesine parmak basıyor. Hepsinden önemlisi kendinizi incitmeden bir hayat yaşamanız konusunda, biz kadınları güçlü olmaya, bilinçlenmeye ve her zaman kendi ayaklarımız üzerinde durmamız ve sesizimi duyurmamız konusunda teşvik ediyor.
Benim için serginin iki temel çalışması çok anlamlıydı.
“Cut Pieces” ilk gösterim Mart 21, 1965 Carnegie Recital Hall, New York.
En şık kıyafetleri içindeki cesur sanatçının, sahnede tek başına ve önünde bir makasla oturuşunu izleyin. 2003 yılında aynı performansı Eylül 15, 2003, Ranelagh Theater, Paris’te tekrarlamıştır.
Bu çığır açan performansta izleyiciler; Ono'nun yanına gidip makası kullanarak, hatıra olarak kalması amacıyla kıyafetinden küçük bir parça almaya teşvik edilir. Kimileri temkinli bir şekilde kolundan veya eteğinden kare bir parça keserken, kimileri cesurca bluzunun veya sütyen askılarının bir kısmını çıkarırken ortaya çıkan duygu çeşitliliğine tanık olun. Performans boyunca Ono, gizemli havasını koruyarak hareketsiz ve ifadesiz kalır. Performansın ne zaman sona ereceğine titizlikle kendisi karar verir ve izleyicileri hayranlık içinde bırakır. Bu düşündürücü deneyim üzerine konuşan Ono, Cut Piece sırasında trans benzeri bir hale girdiğini ve şaşırtıcı bir şekilde hiç korku hissetmediğini ifade eder. Tipik bir "verme" eyleminin dışına çıkarak, katılımcıların neler alacağını keşfetmeyi amaçlamıştır. Her bir kişinin öne çıktığı anlar arasındaki boşluklar, büyüleyici bir müzik parçası misali, etkileyici ve güzel bir sessizlik yaratır.
Ve Whisper – 2013 Australia Sydney Opera, Bu etkileyici vokal doğaçlama performansı, yoğun bir şekilde kolektif bilinç ve umut üzerine odaklı. Sanatçı; “I wish”, "Keşke” ifadesini yankılayarak titretti ve farklı beden hareketleriyle onu görselleştirdi.

Bugün 92 yaşında olan Yoko, göz önünden çekildi ve röportajlar vermeyi bıraktı. New York’ta 600 dönümlük bir çiftlikte yaşıyor; oğlu Sean ve kızı Kyoko, onu sık sık ziyaret ediyor.
"Dünyayı değiştirebileceğine inanıyordu ve değiştirdi de... şimdi sessiz kalabiliyor, rüzgarı dinleyebiliyor ve gökyüzünü izleyebiliyor."
Bu kadar önemli bir kadın sanatçı, Lenon’un gölgesiyle ve halkın onu günah keçisine dönüştürmesiyle gözlerden uzaklaştırılmış olsa da O bundan çıkmayı başarmış hissiyle sergiyi tamamladım.
İçses ve İçyapı sergisi, 27 Aralık 2026 tarihine kadar pazartesi günleri hariç her gün 10.00-18.00 saatleri arasında ziyaret edilebilir. Salı günleri müzenin ücretsiz günü, kaçırmayın derim.
Meraklısına Not: John Lennon'ın şarkı yazarlığı ve icra telif hakları; hayatta kalan aile üyelerine ve kataloğunun bir kısmını satın alan üçüncü taraf müzik yayıncılarına dağıtılmaktadır. Bunlardan biri Michael Jackson. 1985’te ATV Music’e 47.5 milyon dolar vererek, 251 Lennon-McCartney Beatles şarkısının haklarını satın almış, 1995’te yarısını ve 2016’da kalan yarısını $750 milyon dolara Sony’e satmış.
Lennon Aralık 1980'de trajik bir şekilde suikasta kurban gittiğinde, geride yaklaşık 200 milyon dolar değerinde (enflasyon düzeltmesiyle bugünün parasıyla 620 milyon doların üzerinde bir tutara denk gelen) bir servet bıraktı. Lennon'ın son vasiyetnamesinde Ono tek vasiyeti yerine getiren kişi ve birincil mirasçı olarak belirlendiği için; sanatçının tüm servetinin, müzik telif haklarının ve imaj haklarının kontrolü Ono'ya geçti. Bugün mirasın başlıca lehtarı olan Yoko Ono, Lennon'ın Beatles şarkılarının ortak yazarı olarak ve solo çalışmalarıyla elde ettiği telif gelirlerini almaktadır.
Stella Namet ABULAFYA
Bir önceki yazımı okudunuz mu?


Dün Yom Kippur'du. Yahudi dünyasının en kutsal, en sessiz, en ağır günlerinden biri… Sokakların boşaldığı, hayatın yavaşladığı, insanın ister istemez kendi içine döndüğü bir gün.
Ben Yom Kippur'u çocukluğumdan beri sevmişimdir. Belki “sevmek” doğru kelime değil. Bende hep başka türlü bir duygu uyandırmıştır. Biraz ürperti, biraz merak, biraz da hesaplaşma…
Şimdi yetmiş yaşımı doldurmuş biri olarak bugünün anlamı bana eskisinden daha farklı geliyor. Çünkü insan gençken önüne bakıyor. Yaş aldıkça arkasına dönüp bakmaya başlıyor. Önünde ne kadar zaman kaldığını değil belki ama geride ne bıraktığını daha fazla düşünüyor.
Yom Kippur da biraz bunun gibi değil mi?
Bir yılın bilançosunu çıkarmak…
Kime haksızlık ettim? Kimi kırdım? Hangi sözüm gereksizdi? Nerede sustum? Nerede konuşmam gerekirdi? Kimin kalbini bile bile incittim? Kim beni incitti ve ben bunu hâlâ içimde taşıyorum?
Ama Yom Kippur'un en temel sorusu belki de daha zor:
Kendime ne yaptım?
Çünkü başkalarına yaptıklarımızı hatırlamak bazen kolaydır. İnsan kendi acılarını daha iyi hatırlar. Fakat kendimize karşı işlediğimiz günahları görmek çok daha güçtür. Ertelediğimiz hayatlar, söylemediğimiz sözler, korkudan yapamadıklarımız, alışkanlıkların içine gömdüğümüz arzular…
Bazen insanın en büyük günahı, kendi hayatını yaşamaktan vazgeçmesidir.
Yıllardır Yom Kippur'un eski ritüellerinden biri beni düşündürür. Bet Hamikdaş döneminde günahların sembolik olarak üzerine yüklendiği bir keçi çöle gönderilirdi. Günah keçisi…
Ne güçlü bir sembol!
İnsanlık belki de çok eski zamanlardan beri suçluluk duygusundan kurtulmanın yollarını arıyor. İçimizde taşıdığımız ağırlığı bir başka varlığın üzerine bırakmak, sonra onu bizden uzaklaştırmak…
Keçiyi çöle gönderiyoruz ve sanki günahlarımız da onunla birlikte gidiyor.
Fakat gerçekten gidiyor mu?
İşte benim yıllardır aklımı kurcalayan soru bu.
Bir gün oruç tutmak, bütün gün dua etmek, günahlarımız için Tanrı'dan af dilemek ve ertesi gün yeniden eski hayatımıza dönmek… Bu gerçekten insanı arındırmaya yeter mi?
Bana göre yetmez.
Ama belki Yom Kippur'un amacı da bu değildir.
Belki oruç, günahlarımızı silmek için değil, onlarla yüzleşebilmek için vardır.
İnsan aç kaldığında bedeninin sesini daha fazla duyar. Günlük hayatın gürültüsü biraz çekildiğinde zihninin içindeki sesler belirginleşir. Ve insan, bütün yıl kaçtığı sorularla baş başa kalır.
“Ben nasıl bir insan oldum?”
Bu soru yaş ilerledikçe daha da önem kazanıyor.
Yetmiş yaşında insan artık kendisini gençliğindeki kadar kolay kandıramıyor. Bazı şeylerin değişmeyeceğini, bazı insanların değişmeyeceğini, bazı kayıpların yerine konulamayacağını biliyor. Ama aynı zamanda insanın kendisiyle ilgili hâlâ yapabileceği bir şey olduğunu da anlıyor.
Belki de Yom Kippur'un gerçek anlamı burada.
Affedilmek değil, değişebilmek.
Çünkü bir insanın başkasına yaptığı kötülüğü yalnızca Tanrı'dan af dileyerek ortadan kaldırması bana hiçbir zaman yeterli gelmedi. Eğer birini kırdıysam, onun gönlünü almam gerekir. Bir haksızlık yaptıysam, mümkünse telafi etmem gerekir. Bir sözüm bir insanın kalbinde yara açtıysa, “Tanrı beni affetsin” demek o yarayı kendiliğinden iyileştirmez.
Tanrı'dan af dilemek belki insanın vicdanını rahatlatır.
Ama vicdanın rahatlaması ile ahlaki sorumluluğun sona ermesi aynı şey değildir.
Belki de Yom Kippur'u bir tür savunma mekanizması olarak görmemin nedeni budur. İnsan, yaptığı hataların ağırlığı altında ezilmek istemiyor. Affedilme inancı ona yeniden başlayabilme gücü veriyor. “Geçmiş geçti” diyebilmek insan ruhu için büyük bir ihtiyaç.
Fakat geçmiş gerçekten geçiyor mu?
Hayır.
Geçmiş değişmiyor. Ama insan geçmişiyle kurduğu ilişkiyi değiştirebiliyor.
Belki Yom Kippur'un mucizesi burada.
Ben artık yetmiş yaşındayım. Hayatımın bilançosunu çıkarırken yalnızca yaptığım yanlışları düşünmüyorum. Yapamadıklarımı da düşünüyorum. Ertelediklerimi, sustuklarımı, fazla hoşgörü gösterdiklerimi, bazen kendimi gereğinden fazla geri çektiğim zamanları…
Ve şunu fark ediyorum:
İnsanın hayatında yalnızca başkalarına yüklediği günah keçileri yoktur. Bazen kendi içimizde de bir günah keçisi yaratıyoruz. Kendi mutsuzluğumuzun, başarısızlıklarımızın, kaçırılmış fırsatlarımızın bütün sorumluluğunu bir şeyin, bir insanın, bir dönemin üzerine yüklüyor ve sonra onu çöle gönderiyoruz.
Oysa insanın asıl olgunluğu, günah keçisini aramaktan vazgeçtiği yerde başlıyor.
Yom Kippur benim için artık “Tanrım beni affet” demekten biraz daha fazlası.
“Tanrım, bana kendime dürüst olma gücü ver” demek.
Geçmişimi inkâr etmeden onunla barışabilmek…
Kırdığım insanlardan özür dilemek…
Beni kıranları affetmeye çalışmak…
Ve en önemlisi, yeni bir yılın kapısından geçerken aynı insan olarak girmemek.
Çünkü bir gün oruç tutmak kolaydır.
Bir gün dua etmek de kolaydır.
Günahlarımızı çöle göndermek de kolaydır.
Zor olan, günah keçisi geri döndüğünde onunla birlikte eski hayatımıza dönmemektir.
Belki Yom Kippur'un gerçek anlamı budur.
İnsanın Tanrı karşısında değil, önce kendi vicdanının karşısında dürüst olabilmesi.
Ve yeni yıla, daha temiz bir vicdanla değil yalnızca, biraz daha iyi bir insan olma niyetiyle başlayabilmesi.
Gmar hatima tova.
Sevgiyle kalın.
SARA YANAROCAK
IYT dip not :
İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.
Bir önceki yazımı okudunuz mu?
Güncelleme tarihi: 24 Eyl

Bir önceki yazıda, Tanzimat'tan II. Abdülhamid'in son yıllarına kadar Osmanlı Devleti'nin bütün tebaayı ortak bir vatandaşlık kimliği altında birleştirme çabasını ele aldık. Osmanlı Yahudileri de bu sürecin güçlü destekçilerinden biri olmuş, kendilerini yeni Osmanlı toplumunun ayrılmaz bir parçası olarak görmüşlerdi.
1920 ye geldiğimizde eşit vatandaşlıktan başlayan bu kısa sürecin sonunda Yahudiler yabancı olmuşlardı.
II. Meşrutiyet: Son Osmanlı Umudu
24 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanı Yahudilerin Osmanlı’nın bir parçası olma umutlarını daha da güçlendirdi. İttihat ve Terakki, din ve etnik köken ayrımı gözetmeyen ortak bir Osmanlı milleti fikrini yeniden gündeme getiriyordu. Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler artık anayasal haklara sahip eşit vatandaşlardı. İmparatorluğun 400,000 Yahudi’sinin çoğu yeni rejimin en sadık taraftarlarındandı. 1908, 1912 ve 1914 seçimlerinde meclise dörder Yahudi milletvekili girmişti. Bunlar arasında öne çıkan, Kamu görevlerinde Emanuel Karasu İttihat ve Terakki içinde etkin bir rol oynamış ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesini kendisine bildiren heyette de yer almıştı. Yahudi cemaat önderleri Meşrutiyet'i destekledi, Yahudi gazeteleri anayasal düzeni ve eşit vatandaşlık ilkesini savundu. Uzun yıllardır destekledikleri Osmanlıcılığın sonunda gerçekleştiğine inanıyorlardı.
Bu iyimserlik çok sürmedi. Balkanlar'daki gelişmeler ve imparatorluğun çözülme süreci, İttihat ve Terakki'yi birkaç yıl içinde eşit vatandaşlık anlayışından uzaklaştırarak devletin geleceğini bambaşka bir biçimde tanımlamaya yöneltecekti. Bu değişim, ayrılıkçı bir siyasi hedefi bulunmayan Osmanlı Yahudilerini de etkileyecekti.
1908–1920 arasında Osmanlı Devleti, içte ve dışta yaşadığı büyük travmalar karşısında, çözülmekte olan imparatorluğu ayakta tutacak yeni bir siyasal ve toplumsal kimlik arayışına girdi.

Balkan Felaketi ve Osmanlıcılığın Çöküşü
II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında İttihat ve Terakki hala Osmanlıcılık ve eşit vatandaşlık fikrini savunuyordu. Ancak 1910'da Selanik'teki gizli kongrede eşit vatandaşlığın imparatorluğu ayakta tutmaya yetmeyeceği ve devletin Müslüman-Türk karakterinin korunması gerektiği yönündeki düşüncesi hakimdi.

1912–1913 Balkan Savaşları'nın yarattığı büyük travma bu fikri devletin yeni siyaseti haline getirdi. Osmanlı Devleti Rumeli'nin büyük bölümünü kaybederken yüz binlerce Müslüman muhacirin Anadolu'ya sığınması ve Balkan milliyetçiliklerinin başarısı, İttihatçıların Osmanlıcılığın artık imparatorluğu bir arada tutamayacağı sonucuna varmalarını hızlandırdı.
Osmanlıcılık giderek Türk-Müslüman hakimiyeti etrafında yeniden tanımlandı. İTC'nin 1911 kongre raporunda Osmanlıcılığın temelinde İslam, Türklük ve Hilafet vurgulandı. Vatandaşlığın ölçüsü de Osmanlı Devleti'ne sadakat olmaktan çıkarak giderek Türk ve Müslüman kimliğine dayanmaya başladı.
Önemli olan Yahudilerin devlete sadakati değil, devletin vatandaşını hangi kimlik üzerinden tanımlamaya başladığıydı.

Makbul Vatandaşın İnşası
İttihat ve Terakki'nin yeni devlet anlayışı kısa sürede 1914'ten itibaren Milli İktisat politikasının uygulanmaya başlamasıyla hissedildi. Resmi söylemde amaç yabancı sermayeye bağımlılığı azaltmak ve yerli girişimciliği güçlendirmekti. Ancak "yerli" kavramı giderek Türk ve Müslüman girişimci ile özdeşleşti. Ekonomik hayatın Rum, Ermeni ve Yahudi tüccarlardan alınarak Türk-Müslüman bir burjuvaziye devredilmesi stratejik bir hedef haline geldi.
Bu politika ile 1913 ve 1914 yıllarında milli boykot hareketleri, basında sıkça kullanılan "milli iktisat", "milli sermaye" ve "milli tüccar" kavramları, ekonomik hayatın Türk ve Müslüman unsurlar lehine yeniden düzenlenmesini meşrulaştırıyordu.
Aynı dönemde devlet teşkilatında da benzer bir dönüşüm başladı. Kamu görevlerinde giderek Türk ve Müslüman kadrolar tercih edilmeye başlandı. Bu anlayış, Cumhuriyet döneminde hukuki zemine kavuşacak olan "devlet memuru Türk olmalıdır" ilkesinin de öncüsüydü.
Talat Paşa'nın yönlendirdiği iskan politikaları da Anadolu'da Türk ve Müslüman nüfusun güçlendirilmesini hedefliyordu. Böylece "makbul vatandaş" kavramı resmi bir kanunda tanımlanmamış olsa da ekonomi, nüfus ve bürokrasi politikalarında fiilen uygulanmaya başladı.
Osmanlıda antisemitizmin yükselmesi
1910-1914 yılları arasında Osmanlı Devleti ve basınında Yahudiler "potansiyel bir iç tehdit ve komplocu unsur" olarak görülmeye başlandı. Siyonizm tartışmaları, Yahudi cemaatinin tarihsel "sadakat" imajını devlet katında giderek bir beka sorununa dönüştürdü.
Yahudilerin yeni "makbul vatandaş" tanımının dışında bırakılmasının, herhangi bir açıklaması yoktu: Rumlar, Bulgarlar ve Ermeniler hatta Arnavutlar bile bağımsız devlet kurma hedefleri nedeniyle "ayrılıkçı unsur" olarak gösterilebiliyordu. Oysa Osmanlı Yahudilerinin böyle bir siyasi programı yoktu. Bu nedenle onları dışlamak için yeni bir ideolojik gerekçeye ihtiyaç vardı. Bu ihtiyacı, Avrupa'dan ithal edilen antisemitik söylem karşılayacaktı.
Bu yıllarda, Avrupa'da XIX. yüzyılın sonlarında yaygınlaşan modern antisemitizm Osmanlı topraklarına da taşındı. Yahudi karşıtı komplo teorileri Osmanlı aydın çevrelerinde ve basınında yer buldu. Daha önce dini önyargılarla ve çok sınırlı kalan Yahudi karşıtlığı söylemleri modern milliyetçilik, ekonomi ve siyaset alanlarında yer buldu.
Osmanlı toplumu, Siyon Liderlerinin Protokolleri ile de bu döneme tanıştı. İTC'ye karşı çıkan çevreler, örgütün arkasında “Masonik ve Siyonist bir gizli el” bulunduğunu ileri sürmeye başladı. Protokoller ‘deki “Yahudilerin dünyayı ve devletleri perde arkasından yönettiği” iddiası da İttihatçıları yıpratmak için propaganda malzemesine dönüştü.
Siyon Liderlerinin Protokolleri, 1903'te Rusya'da yayımlanan sahte bir komplo belgesidir. 1921'de The Times tarafından sahte olduğu ortaya konmasına rağmen, dünya çapında antisemitizmi besleyen önemli araçlardan biri haline geldi.
Böylece Yahudiler yalnız “gayrimüslim” değil, potansiyel olarak güvenilmez ve şüpheli bir unsur olarak görülmeye başlandı. Antisemitizm bu süreçte değişimin nedeni değil, devletin yeni vatandaşlık anlayışını meşrulaştıran ideolojik araçlardan biri oldu.

“Dönmeler Masonlar Yahudiler”
1908 Devrimi’nden sonra İTC’ye karşı çıkan muhalifler, Selanik’in Yahudi nüfusu, Yahudi Emanuel Karasu ve dönme Mehmet Cavid bey’in İTC içindeki rolleri ve bazı İttihatçıların Mason localarıyla ilişkilerinden hareketle İTC’nin Yahudiler, Masonlar ve dönmeler tarafından yönetilen gizli bir örgüt olduğu söylemini yaydı. Avrupa’daki antisemitik komplo anlayışından beslenen bu anlatı, İTC ile İngiltere arasındaki ilişkilerin bozulmasıyla İngiliz diplomatlar tarafından da benimsendi ve yayıldı.

Bu iddia, 1. Dünya savaşında Müslümanların Osmanlıya karşı savaşmalarını teşvikte de bir propaganda aracı olarak kullanıldı. “Osmanlıyı Yahudiler yönetiyorsa Halifenin sözü geçmiyordur.”
Paradoksal olarak İTC bir yandan Yahudileri devlet yönetiminden ve ekonomiden uzaklaştırmaya çalışırken, diğer yandan Yahudiler ve dönmeler tarafından yönetilmekle suçlanıyordu. Bu komplo teorileri, İTC muhalefeti ile Avrupa antisemitizminin birleşmesiyle güç kazandı.
Sonuçta hem ITC hem muhalefet, kısacası tüm Osmanlı Yahudilere karşıydılar.
Osmanlıcılıktan Milli Yahudi kimliğine
Osmanlı kimliğinin zayıflaması ve Yahudilerin yeni “makbul vatandaş” tanımının dışında kalması, Yahudi toplumunda kimlik tartışmalarını derinleştirdi. Ancak bu doğrudan ve kitlesel bir siyasi Siyonizm'e yönelme anlamına gelmedi. 1908–1923 arasında Osmanlı Yahudileri içinde Osmanlı kimliğini savunanlarla Siyonizm'e daha sıcak bakanlar arasındaki tartışma giderek büyüdü. Yahudiler hakkında komplo teorileri düzenlenir, milli ekonominin dışında bırakılırken hala Osmanlıcılığa inananlar vardı.

1908 Devrimi'nin ilk yıllarında, özellikle İstanbul ve İzmir’deki Sefarad entelektüelleri için Siyonizm, Avrupa'daki gibi ‘ayrılıkçı/devlet kurucu’ bir siyasi hareket değil, Osmanlıcılık üst kimliği altında Yahudi kültürel kimliğini ve İbraniceyi yaşatma çabasıydı. Emanuel Karasu ve meclisteki diğer Yahudi mebuslar, Siyonizm'i imparatorluğa sadık bir kültürel hareket olarak görüyor, ayrılıkçı emelleri reddediyorlardı. “Osmanlı Siyonizmi” Avrupa Siyonizminden çok farklıydı.
1910 Selanik Kongresi sonrasında belirginleşen Türk-Müslüman milliyetçi yöneliş ile meclis ve basında yükselen sert Siyonizm karşıtlığı, Osmanlı Yahudilerinde ilk büyük kırılmayı yarattı. Devletin ve basının kendilerini "potansiyel hain/komplocu" olarak yaftalamaya başlaması, Yahudi aydınları arasında "Biz ne kadar Osmanlıyız desek de bizi asla eşit kabul etmeyecekler" düşüncesini yani asimilasyonun imkansızlığı fikrini doğurdu.
Bu dışlanma, o güne kadar Siyonizm'e mesafeli duran sıradan Osmanlı Yahudilerinin de Avrupa kökenli Siyonist örgütlerin kültürel, eğitimsel ve sosyal ağlarına, özellikle okullarına ve yardım derneklerine, daha sıcak bakmasına neden oldu.
Adato ve Duenyas aileleri
Balkan Savaşları'nın Yahudiler üzerindeki etkisi, Duenyas ailesinin yaşadığı Dimetoka'nın Bulgarların eline geçmesiyle somut bir aile hikayesinde de görülür. Bulgarların özellikle Müslüman ve Yahudilere yönelik yağma ve şiddet hareketleri üzerine, Sefarad Yahudi cemaati, güvenliğini sağlamak adına evlerini terk etti ve Edirneye göç etti. Yağmurdan kaçıp doluya tutulan mülteciler, birkaç hafta içinde çok daha büyük bir askeri kuşatmanın ortasında kaldılar. Yaklaşık beş ay süren kuşatma sırasında Dimetokalı mülteciler açlık, yakacak sıkıntısı, ağır bombardıman ve kolera salgınıyla karşılaştı. Osmanlı ordusu birkaç ay sonra Dimetoka’yı geri alınca evlerine dönen Yahudiler, harabeye dönmüş evler ve yağmalanmış işyerleriyle karşılaştı. Bunun ardından Müslüman halk arasında Yahudi komşularına yönelik sert bir ekonomik boykot ve yer yer şiddet olayları görüldü.
Dimetoka 1915’te tekrar Bulgarlara bırakıldı. Yehuda Duenyas ve ailesinin de 1913–1915 arasında Dimetoka’dan ayrılarak Edirne’ye yerleştiği bilinir.

1. Dünya savaşı ve Osmanlının sonu
1. Dünya savaşında tahminen 15 – 20,000 kadar Yahudi askere alınmıştı. Çanakkale’de büyük bir kısmı Yahudi olan 588 gayrimüslim asker savaşta öldü. İleride İsrail'in kuruluşunda büyük rol oynayacak ve o yıllar İstanbul’da talebe olan Ben Gurion ve Ben Zvi Osmanlı ordusunda gönüllü olup bir Yahudi birliği kurmak istediler. Cemal paşa bu teklifi önce kabul ettiyse de sonraları Siyonizm ve güvenlik şüpheleriyle reddetti.
Savaş sırasında İTC'nin askeri baskıları ve Yafo Yahudilerinin 1917'de casusluk şüphesiyle sürülmeleri, Filistin’deki Yahudileri Osmanlı Devleti'nden uzaklaştırdı ve İngilizlerin, Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulması sözüyle somutlaşan siyasi Siyonizm'in korumasına yöneltti.
Bu savaş, farklı ülkelerdeki Yahudileri de karşı karşıya getirdi. Osmanlı Yahudileri Çanakkale’de İngilizlerin Yahudilerden oluşan silahsız katırcı taburuna karşı ve Filistin'de İngilizlere karşı savaşıyordu. Nitekim El Moravi’nin oğullarından, Liya’nın kardeşi Bohor Adato Filistin cephesinde İngilizlere esir düşmüş ve savaşın sonuna kadar Mısır’da esir kampında kalmıştı. Kötü şartlarda esaret sonucu savaş sonunda evine döndüğünde ailesinin onu tanımadığı anlatılır.
1908 Meşrutiyeti ile gayrimüslimlere askerlik hakkı (ve ödevi) gelmesi sevinçle karşılanmıştı. Ancak I. Dünya Savaşı başlayınca güvenilmez bulunan Yahudi, Ermeni ve Rum askerler silahsızlandırılarak "Amele Taburları"na (İş Ocakları) sevk edildiler. Yahudilerin eşitlik inancını yıkan en somut askeri ve hukuki travmalardan biri budur.
Savaşın sonunda İstanbul'un işgalinin ardından Meclis-i Mebusan 11 Nisan 1920'de feshedildi; 23 Nisan'da Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı. Osmanlı Meclisi'nden farklı olarak yeni mecliste Yahudi veya başka bir gayrimüslim mebus bulunmuyordu. Böylece Osmanlı'nın çok dinli meclis düzeninden yeni bir siyasi yapıya geçildi.
Bu mecliste hiçbir Yahudi veya gayrimüslim mebus yoktu. Olmamasının nedeni, Milli Mücadele'nin ve bu Meclis'in tamamen İslami/Müslüman bir dayanışma, kimlik ve egemenlik temeli üzerine kurulmuş olmasıdır. Misak-ı Milli sınırları içinde kalan halk resmi olarak "birbirine öz kardeş, dini ve etnik haklarına saygılı Müslüman unsurlar" (Türkler, Kürtler, Çerkesler, Lazlar vb.) olarak tanımlanmıştı. Gayrimüslim azınlıklar bu ittifak tanımının dışındaydı.
TBMM’ye gayrimüslim ve özellikle Yahudi milletvekillerinin yeniden girmesi, ancak 1935’te Atatürk'ün kontenjan ayırmasıyla mümkün oldu.
Sonuç
Osmanlı tarihe gömülmüştü, fakat Osmanlı Yahudilerinin prensipleri değişmemişti. Büyük çoğunluğu devlete sadık, ayrılıkçı talepleri olmayan ve kendilerini toplumun ayrılmaz bir parçası olarak gören vatandaşlardı. Değişen devletin kendisiydi. Balkan Savaşları'nın yarattığı travmayla başlayan süreçte hükümetin Osmanlıcılıktan uzaklaşıp Türk milliyetçiliğini ve Türk-Müslüman kurucu unsur anlayışını benimsemesi, Yahudilerin 1920'de Meclis'te temsil edilmemesiyle birlikte onları daha da dışladı. Böylece 1908'de eşit vatandaşlık umudundan 1920'de dışlanmış bir azınlık konumuna geldiler.
Devletin kapsayıcı "Osmanlı vatandaşı" idealinden uzaklaşması Yahudilerin toplumunu Siyonizm'e daha sıcak bakmalarının önemli nedenlerinden oldu.
Siyaset bilimci Carles Boix 2025 tarihli çalışmasında, Yahudilere siyasi eşitlik tanınmasının onları yaşadıkları ülkenin milli kimliğiyle bütünleştirdiğini, eşitliğin reddedilmesinin ise ayrı bir Yahudi milli kimliği ve siyasi kendi kaderini tayin arayışını güçlendirdiğini savunur. Osmanlı Yahudilerinin yaşadığı dönüşüm de bu teze somut bir örnek oluşturmaktadır.
Bu dışlanma sürecinin devamını bir sonraki yazımızda işleyeceğiz.
İsak DUENYAS
Daha fazla bilgi için
II Meşrutiyet: Son Osmanlı umudu
Balkan Felaketi ve Osmanlıcılığın Çöküşü
Makbul Vatandaşın İnşası
Osmanlıda antisemitizmin yükselmesi
“Dönmeler Masonlar Yahudiler”
Osmanlıcılıktan Milli Yahudi kimliğine
Adato ve Duenyas aileleri
Bir zamanlar Kırklarelinde Yahudiler yaşardı – Erol Haker
1. Dünya savaşı ve Osmanlının sonu
Bir zamanlar Kırklarelinde Yahudiler yaşardı – Erol Haker
Sonuç
IYT dip not :
İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.
Bir önceki yazımı okudunuz mu?

























