
2.000 Yıl Önce Yom Kippur: Bugünkü Dualar Henüz Yoktu, Yahudiler Nasıl İbadet Ediyordu?
İkinci Tapınak döneminde Yom Kippur yalnızca Yeruşalayim’deki kutsal törenlerden mi ibaretti?
Yeni tarihsel değerlendirmeler, farklı coğrafyalarda yaşayan Yahudilerin bu özel günü nasıl geçirdiğine ışık tutuyor.
Yaklaşık 2.000 yıl önce, Yom Kippur günü Yeruşalayim’deki Tapınak’ta son derece önemli dini törenler gerçekleştiriliyordu. Baş kohen (Kohen Gadol), kendisi ve toplum adına günahların bağışlanmasını dilemek için kurbanlar sunuyor, özel ritüelleri yerine getiriyor ve yılın bu en kutsal gününde Kutsallar Kutsalı’na giriyordu.

Ancak Yahudi toplumunun tamamı Yeruşalayim’de yaşamıyordu. İskenderiye, Babil, Celile ve Roma gibi farklı bölgelerde bulunan Yahudiler Yom Kippur’u nasıl geçiriyordu?
The Jerusalem Post gazetesinin 20 Eylül 2026 tarihli haberinde, Kudüs İbrani Üniversitesi Talmud Bölümü’nden Prof. Yair Furstenberg’in değerlendirmeleriyle bu soruya yanıt aranıyor.
Bugünkü dualar henüz ortaya çıkmamıştı
Oruç tutma ve çalışmama kuralları bütün Yahudiler için geçerliydi. Ancak günümüzde Yom Kippur ile özdeşleşen Kol Nidrei, Avinu Malkenu ve Unetaneh Tokef gibi dualar henüz bugünkü biçimleriyle mevcut değildi.
Peki insanlar nasıl dua ediyordu?
Araştırmanın önemli kaynaklarından biri, İkinci Tapınak döneminde İskenderiye’de yaşayan Yahudi filozof Philo’nun yazıları.
Philo, normal zamanlarda dini yaşama fazla katılmayan Yahudilerin bile Yom Kippur’un kutsallığını ciddiyetle karşıladığını anlatıyor. İnsanların sabahtan akşama kadar Tanrı’dan bağışlanma dilediğini, işledikleri günahlar üzerine düşündüğünü ve ilahi merhamete sığındığını aktarıyor.
Prof. Furstenberg’e göre, o dönemde sinagogların bugünkü anlamda düzenli ve standart duaların okunduğu ibadet merkezleri olduğunu varsaymak doğru olmayabilir. İkinci Tapınak dönemine ait kaynaklar, sinagogları özellikle Tora öğrenimiyle ilişkilendiriyor.
Dolayısıyla Yahudilerin Yom Kippur’da bireysel olarak mı, topluluk hâlinde mi, yoksa belirli bir dua önderi eşliğinde mi ibadet ettikleri kesin olarak bilinmiyor.
Ölü Deniz Parşömenlerinde gözyaşları ve bağışlanma Ölü Deniz Parşömenleri, dönemin farklı dini geleneklerine ilişkin önemli ipuçları sunuyor.
Kumran topluluğuna ait metinlerde Yom Kippur için hazırlanmış dualar bulunuyor. Bu dualarda insanın kırılganlığı, günahların itirafı, üzüntü ve Tanrı’nın merhametine duyulan ihtiyaç öne çıkıyor.
Bu metinler, bazı Yahudi topluluklarının Yom Kippur’u yoğun bir içsel muhasebe ve pişmanlık günü olarak yaşadığını gösteriyor.
Ancak tarihsel kaynaklar, günün yalnızca hüzünle ilişkilendirilmediğini de ortaya koyuyor.

Yom Kippur aynı zamanda bir sevinç günü müydü?
Mişna’nın Ta’anit bölümünde şaşırtıcı bir anlatı yer alıyor: Yom Kippur ve 15 Av, Yahudi halkının en sevinçli günleri arasında gösteriliyor.
Bu anlatıya göre genç kızlar, ekonomik farklılıkların görünür olmaması ve kimsenin utanmaması için ödünç alınmış beyaz giysiler giyerek bağlarda dans ediyordu. Genç erkekler de eş seçiminde yalnızca dış görünüşe değil, karaktere ve aile değerlerine önem vermeye davet ediliyordu.
Talmud ise Yom Kippur’un sevinçle ilişkilendirilmesini, Altın Buzağı olayından sonra ikinci On Emir levhalarının verilmesine ve Tanrı ile İsraeloğulları arasındaki uzlaşmaya bağlıyor.
Prof. Furstenberg, bu sevinç anlayışının Tapınak’taki kutsal törenlerin tamamlanmasıyla hissedilen rahatlamayla da ilişkili olabileceğini değerlendiriyor.
İki bin yıl sonra değişmeyen soru
Araştırma, İkinci Tapınak dönemindeki sıradan bir Yahudinin Yom Kippur’da tam olarak hangi sözlerle dua ettiğini kesin biçimde ortaya koyamıyor.
Ancak farklı kaynaklar, oruç, bağışlanma, kişisel muhasebe ve toplumsal birliktelik gibi unsurların yüzyıllar boyunca bu kutsal günün merkezinde yer aldığını gösteriyor.
Haber, geçmişten bugüne uzanan anlamlı bir düşünceyle sona eriyor.
Dua ederken asıl mesele yalnızca doğru kelimeleri bulmak değil, o kelimelerin ardındaki samimiyeti taşıyabilmek.
Kaynak: TJP – Alan Rosenbaum


Geçtiğimiz günlerde bir arkadaş grubuyla uzunca bir ABD seyahati yaptık. Seyahatimizin ilginç duraklarından biri de New York’taki ‘’ground zero’’nun yerine dikilen 11 Eylül Anıt ve Müzesiydi.
Amerikalılar terörist bin Laden’in önderliğinde yıkılan iki kulenin yerine beş tane çok güzel bina dikmişler, (Oculus bunlardan biri), ki aralarında olayı ölümsüzleştiren anıt ve müze de var.
Bu arada ikiz kulelerin izdüşümüne de dibi görünmeyen iki dev havuz yapılmış. Havuzların etrafına da katliamda yaşamlarını yitirenlerin adları kazınmış.
Bu binaları gezerken özel bir şansa sahiptik..... Rehberimiz !
ABD’de yaşayan çok yakın bir arkadaşımız var.
İşte bu rehber hanım da onların evlilik yoluyla bir yakınları. Turumuzu düzenleyen de, anlatan da oydu.
Hanım bizim yaşlarda. Adına dilerseniz Kristina diyelim. Emekli bir hanım ve müzeyi gezen gruplara gönüllü olarak rehberlik ediyor.
11 Eylül olay günü, (yani tam 25 yıl evvel), Kristina çalıştığı şirkette müdür. Güney kulenin 38nci katında yazıhaneleri var.
Ansızın kuzey kulede çok şiddetli bir patlama ve alevler görüyor. Sağduyusu çok kuvvetli Kristinanın. Hemen tüm çalışanlarını toplayıp aşağıya inme kararı alıyor. Şanslarına o sırada asansör hala çalışıyor.
Aşağıya inip can havliyle olay yerinden mümkün olduğunca hızlı koşarak uzaklaşmaya çalışıyorlar.
İçinde bulundukları güney kule de birkaç dakika içersinde yerle bir oluyor.
İki kulede bulunan üç bin kadar insan yaşamını yitiriyor. (17 / 18 bin kişi de şans eseri kurtulabiliyor.)
Kristina ve çalışanları müdirelerinin sağduyusu nedeniyle hayatta kalıyor.
Olayı bizzat yaşamış bir hanım rehberle bu yerleşkeyi gezmek başka türlü anlamlıydı tabii.
7-8 senedir İYT’de yazı yazmak maalesef bana fazla politik bir kişilik kazandırdı.
Ve müzeyi gezerken şu soru ÇOK FENA HALDE kafamın içinde dolaşmaya başladı.
‘’Sevgili Kristina, 11 Eylül katliamını bizzat yaşamış bir New York’lu olarak Hamas ve Müslüman Kardeşlerin destekçisi Mandini’yi nasıl olur da Belediye Başkanlığına seçersiniz?’’
Bu müze turunu organize eden ABD’li arkadaşımı ve eşini çok severim. Evlilik yoluyla da olsa bir akrabalıkları olan Kristina’ya bu soruyu yöneltmeden evvel onların onayını almak istedim.
Yüz ifadelerinden bu soruyu sormamdan rahatsızlık duyabileceklerini kestirdim ve sorumdan vazgeçtim.
Yine de grupça gittiğimiz öğle yemeğinde çok daha masum olan şu soruyu sordum:‘’Kristina, yeni belediye başkanınızdan memnun musunuz?’’
Cevap olumluydu.
Kristina Mamdaniden memnundu.
Çok etkileyici bir yeri görmenin verdiği tatminle otelimize döndük.
Herkesin kafası değişik zaman ve şekillerde çalışır.
Benimki de ya sabah çalışır ya da gece yarısı malum nedenlerle kalkıp da hemen uyku tutmazsa, işte o zaman çalışır.
Gece yarısı kafama takıldı.
İki saate yakın dolaşmıştık bu yerleri. Vurgu kuvvetli olarak olay günü itfaiyecilerin canlarını hiçe sayarak yaptıkları kahramanlıklara ve olay sonrası New Yorkluların kenetlenmesine odaklanmıştı.
Her ikisi de alkışlanacak yaklaşımlar.
Tamam da 3000 kişiye yakın can alan, bu köktendinci siyasal İslamın teröristlerinden hiç mi bahsetmek gerekmezdi?
Kristina bu konuda tek kelime söylememişti.
Gezdiğimiz hiçbir durak veya panelde de bununla ilgili herhangi bir şey görmemiştim.
İyi bir gözlemci değilim. Kaçırmış olabilirdim. Ertesi sabah grubumuzdaki iyi bir gözlemci olduğuna inandığım bir hanım arkadaşımıza sordum. Acaba o, bu terör olayıyla ilgili herhengi bir ifade, yazı, resim görmüş müydü?
Cevap olumsuzdu.
Anlaşılan bu görkemli yerleşkeyi yapan Amerikalılar, ‘’politically correct’’ olmayı, hiçbir azınlığı karşılarına almamayı yeğlemişler, ve Bin Laden ve ekibinin gerçekleştirdiği bu katliamın sorumlularını ve ideolojilerini görmezliğe gelmeyi yeğlemişlerdi.
Sanki birileri uzaydan gelmiş, iki kuleyi indirmiş ve çekip gitmişlerdi.
Ertesi sabah ABD’li arkadaşım ve eşi, Kristina’nın yemekte benim soruma verdği cevaptan şaşırdıklarını belirtiler.
(Bir parantez açayım. Arkadaşım ve eşi koyu Demokrattırlar, İsraeli çok severler, sık sık burayı ziyaret ederler ve çocuklarından biri de ülkemizde yaşar.)
Şaşırdıkları şuydu. İki Yahudi torunu olan Kristina nasıl olur da Mamdani’nin antisemitizmliğinden rahatsızlık duymazdı?
Bir adım daha ileri gittim.
Malum bugün AI’sız adım atmaz olduk. Chat GPT ile konu hakkında 12, (yazıyla oniki!) dakika süren bir sohbete girdim. Terör saldırısı, köktendinci İslam, El Kaida, Bin Laden tipinde TEK BİR SÖZ YOK !
Değerli (!) New Yorklular:
Siz böylesine gaddar bir katliamdan sonra bile susmayı, bu vahşeti genç nesillerinize aktarmamayı seçerseniz eğer, bugün Mamdaniyi belediye başkanı olarak seçer, 7-8 sene sonra da ABD başkanlığına dahi getirirsiniz.
Size, kendi dilinizde, Gatestone direktörlerinden Lawrence Kadish’in sözlerini hatırlatayım:
‘’A nation that cannot say the word ‘’terrorism’’ when the facts require it, will not stop the next attack in time.’’
Serbest tercümesiyle, ‘’Gerektiğinde terörizm lafını etmekten çekinen bir millet, ilerde gelecek terör saldırısını zamanında önleyemeyecektir.’’
Vah zavallı ABD, vah zavallı yaşadığım ülke ve vah zavallı Batı dünyası !!
Neler bekler sizi, neler?
Bond, CHAKIM
IYT dip not :
İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.
Bir önceki yazımı okudunuz mu?


Kipur’dan antisemitizme, başkasını suçlamaktan kendi sorumluluğumuza… Yom Kipur yaklaşırken hepimiz biraz daha içimize dönüyoruz. Ne yaptım? Neyi kırdım? Kime haksızlık ettim? Neyi onarmam gerekiyor?
Yom Kipur'un içinde çok güçlü ve biraz da rahatsız edici bir sembol vardır: Günah keçisi. Kipur'daki iki keçiden biri Tanrı'ya sunulurken, diğerinin üzerine İsraeloğullarınım günahları sembolik olarak yüklenir ve çöle gönderilirdi. Bu ritüeli yalnızca tarihsel bir uygulama olarak değil, insan psikolojisinin çok eski bir mekanizması olarak da okuyabiliriz: İnsan, taşıması zor olan suçluluğu ve sorumluluğu bazen kendisinden uzaklaştırıp bir başkasının üzerine bırakmak ister. Ve burada Kipur ile insanlık tarihinin karanlık bir sayfası arasında çok güçlü bir bağlantı ortaya çıkıyor: Günah keçisi yaratmak.
Yahudiler neden bu kadar sık günah keçisi yapıldı? Antisemitizm, yalnızca modern çağın veya Nazi Almanya’sının ortaya çıkardığı bir nefret değildir. Kökleri binlerce yıl geriye uzanır ve tarih boyunca farklı biçimlere bürünmüştür. Avrupa'nın Hristiyanlaşmasıyla birlikte Yahudilere yönelik dini düşmanlık giderek kurumsallaştı. Yahudiler, İsa'nın ölümünden sorumlu tutuldu; Yahudiliğin Hristiyanlık tarafından eski bir ahit olduğu öğretildi ve Yahudilerin inançlarını korumaları inatçılık ya da hakikate karşı çıkış olarak yorumlandı. Bunun sonucunda Yahudi yalnızca “farklı inanca sahip komşu” olmaktan çıkarıldı.
Öteki haline getirildi. Orta Çağ'da bu düşmanlık yalnızca sözlerde kalmadı. Yahudiler bazı ülkelerden kovuldu; toprak sahibi olmaları ve belirli meslekleri yapmaları sınırlandı; özel vergilere tabi tutuldular, ayrı mahallelerde yaşamaya zorlandılar ve kimi dönemlerde üzerlerinde Yahudi olduklarını belirten işaretler taşımaları emredildi. İngiltere'den 1290'da, Fransa'dan 1394'te ve İspanya'dan 1492'de kitlesel sürgünler yaşandı. Sonra korku daha da karanlık bir biçim aldı. Kan iftirası. Yahudilerin Hristiyan çocukları öldürüp kanlarını dini ritüellerde kullandıkları yönündeki tamamen asılsız suçlamalar yayıldı.
Bu yalanlar özellikle Orta Çağ'da Yahudi topluluklarına yönelik şiddeti ve katliamları körükledi. Ve veba geldiğinde... Avrupa'yı Kara Ölüm kasıp kavururken Yahudiler kuyuları zehirlemekle suçlandı. İnsanlar korkuyordu. Ölümler açıklanamıyordu. Ve korkunun bir hedefe ihtiyacı vardı. Günah keçisi hazırdı. Bu, günah keçisi mekanizmasının psikolojik açıdan ne kadar tehlikeli olduğunu gösteriyor: Gerçek neden karmaşık olduğunda, insan zihni bazen basit bir suçlu arar. Bilmiyoruz demek yerine: Onlar yaptı demek daha kolaydır.
Fakat tarih burada bitmedi. Aydınlanma geldi. Toplumlar sekülerleşti. Yahudilere yönelik eski dini kısıtlamaların bir kısmı kaldırıldı. İnsanlar hukuken daha eşit hale gelmeye başladı. Peki antisemitizm ortadan kalktı mı? Hayır. Sadece dili değişti. 19.yüzyılda dini antisemitizmin yanına milliyetçi, ekonomik ve sözde “bilimsel” ırkçı antisemitizm eklendi. Artık mesele yalnızca Yahudi’nin neye inandığı değildi. Yahudi olmak, sözde “kan” ve “ırk” meselesi olarak tanımlanmaya başladı. Yani artık İnancını değiştirirsen kurtulursun bile denmiyordu. Sen doğuştan busun deniyordu. Bu değişim korkunç derecede önemliydi çünkü insanın değiştirebileceği bir davranışı suçlamak başka şeydir; bir insanın doğuştan kimliğini suç olarak ilan etmek başka.
Naziler bu eski dini, ekonomik ve toplumsal antisemittik imgeleri modern ırk ideolojisiyle birleştirdiler. I. Dünya Savaşı'nın yenilgisi, ekonomik kriz, siyasi istikrarsızlık ve toplumsal öfke ortamında Yahudiler Almanya'nın yaşadığı sorunların kaynağı olarak gösterildi. Naziler iktidara geldikten sonra bu nefret propagandadan yasaya, yasadan sistematik dışlamaya ve sonunda soykırıma dönüştü. 1935 Nürnberg Yasaları Yahudileri “ırk” üzerinden tanımladı. Ve birkaç yıl içinde Avrupa Yahudilerinin insanlık dışsallaştırılması, milyonlarca insanın sistematik olarak öldürülmesine giden yolu açtı.
Holokost, bir gecede ortaya çıkmadı. Önce kelimeler vardı. Sonra stereotipler. Sonra komplo teorileri. Sonra dışlama. Sonra yasalar. Sonra insanlıktan çıkarma.Ve sonunda katliam Amerika Birleşik Devletleri Holokost Anma Müzesi'nin de vurguladığı gibi, antisemitizm çoğu zaman günah keçisi yaratma ve komplo teorileri üzerinden ilerler; tarih, bunun ayrımcılıktan kitlesel şiddete ve soykırıma kadar tırmanabileceğini göstermiştir.
İşte Yom Kipur burada yeniden karşımıza çıkıyor çünkü Kipur'un bize söylediği şey aslında bunun tam tersidir. Suçlu bir başkası demek yerine, benim payım ne? diyebilmek. Tora'nın teşuva fikri insanı sorumluluğuna geri çağırır. Hata yaptım. Ben. Benim payım. Benim sorumluluğum. Bu insan psikolojisi açısından inanılmaz güçlüdür çünkü senin yüzünden demek kolaydır. Ben burada ne yaptım? demek çok daha zordur.
Ve belki Yom Kipur'un günah keçisi sembolünün bugün bize sorabileceği en önemli soru şudur: Kendi yükümü kimin üzerine bırakıyorum? Hayatımda kimi suçlu ilan ediyorum? Eşimi? Ailemi? Geçmişimi? Toplumu? Başka bir grubu? Politkacıları? Ya da kendimi? Bazen insan başkasını günah keçisi yapar. Bazen de kendisi olur. Teşuva ise ne başkasını suçlamak ne de kendini sonsuza kadar cezalandırmaktır. Teşuva Sorumluluğu geri almaktır. Gerçeği görebilmektir. Yanlışı kabul etmektir. Mümkünse onarmaktır. Ve aynı zamanda şunu söyleyebilmektir: Başkasının günahını taşımak zorunda değilim...
Belki de antisemitizm tarihinden öğrenmemiz gereken en önemli derslerden biri budur: Bir toplum kendi korkularını, öfkesini ve başarısızlıklarını sürekli olarak başka bir grubun üzerine yüklüyorsa, problem artık yalnızca o gruba yönelik nefret değildir. Toplum kendi gerçeğiyle yüzleşme yeteneğini kaybetmeye başlamıştır. Bu Yom Kipur'da belki kendimize iki soru soralım: Ben hangi sorumluluğumu başkasının üzerine bırakıyorum? Ve Başkalarının bana yüklediği hangi suçu artık taşımayı bırakmam gerekiyor? Gerçek Teşuva, suçluyu bulmak değildir. Gerçek Teşuva, gerçeğe dönmektir. Ve bazen özgürlük, başkasına yüklediğimiz taşı geri almakla; bazen de bize ait olmayan bir yükü, artık taşımayı reddetmekle başlar.
Gmar Hatima Tova
Riva N. ESSEMİNİ
Bir önceki yazımı okudunuz mu?
























