Savaş yıllarında Türkiye ve Yahudiler

Dachau ve Buchenwald’ın (temerküz kamplarının) Türk eşdeğerleri Aşkale, Sivrihisar ve Karanlıkdere idi (AJC).
İkinci Dünya Savaşı başladığında Türkiye, henüz Birinci Dünya Savaşı'nın ve Kurtuluş Savaşı’nın enkazını kaldırmakla meşguldü. İnönü’nün amacı tarafsızlık politikası izleyerek yeni bir savaşa girmekten kaçınmaktı.
Bir milyonu aşan seferberlik, tarımsal üretimi ve ekonomik hayatı olumsuz etkiledi, karaborsa tavan yaptı. Hükümet, ekonomiyi denetim altına almak amacıyla Ocak 1940'ta üretim, dağıtım, fiyatlar ve ticaret üzerinde devlete geniş müdahale yetkileri veren Millî Korunma Kanunu'nu yürürlüğe koydu.
1941–1945 dönemi, Türkiye Yahudileri açısından kötünün kötüsü bir devreydi: Nazi Almanya’sının Avrupa Yahudilerini sistematik biçimde yok etme politikası ve Türkiye'de Alman etkisiyle de zirve yapan antisemitizm, el ele vermişti. Struma olayı ve Varlık vergisi Yahudiler için döneme damgasını vuran olaylardı.

Türkiye’nin Yahudi mültecilere tutumu
Türkiye’nin Avrupa’dan gelen Yahudi mültecilere yönelik kısıtlayıcı politikası, 29 Ağustos 1938 tarihli gizli Bakanlar Kurulu kararında saptanmıştı. Bu karar, yaşadıkları ülkelerde hareket ve ikamet özgürlükleri kısıtlanan, yani Nazilerin boyunduruğundaki ülkelerde hayatları tehlikede olan Yahudilerin Türkiye’ye girişini yasaklıyordu. Bu kararın alınmasında şüphesiz o dönemde güçlenen millî ekonomi ve Türkleştirme politikaları, gayrimüslimlere yönelik ayrımcı uygulamalar ve Yahudilere karşı mevcut önyargıların rolü büyüktü. Buna rağmen bazı istisnai transit izinleri verildi.
Yahudilerin Türkiye’ye girebilmelerini önlemek için 1938 Haziran’ında, İstanbul Emniyet Müdürlüğü 4. Şube müdür yardımcısı, Alman Yahudilerinin pasaportlarına yalnızca Türk polisi ve Alman konsolosluğunun tanıyacağı, pasaport sahibinin fark etmeyeceği gizli bir işaret konulmasını önerdi. Alman Büyükelçisi August F.W. von Keller, 2 Temmuz 1938 tarihli mektubunda bu talebi Berlin'e bildirdi. Kısa bir süre sonra Türkiye vize vermek için başvuranın Ari ırktan olduğunu ispatlayan bir belge istedi. Almanların ırkçı kanunları Türkiye’de resmen uygulanmaya başlamıştı.
Bu karara rağmen Rodos Başkonsolosu Selahattin Ülkümen, Temmuz 1944'te Almanların adadaki Yahudileri toplama kararına müdahale etti. Türk vatandaşı Yahudilerin eşlerinin de Türk vatandaşı sayılması gerektiğini ileri sürerek Alman makamlarından serbest bırakılmalarını istedi. Girişimi sonucunda 42 Yahudi sınır dışı edilmekten kurtuldu. Ülkümen'in müdahalesine misilleme olarak Almanlar Türk konsolosluğunu bombaladı. Eşi ağır yaralandı ve daha sonra hayatını kaybetti. Adadaki diğer 1,700 Yahudi ise ölüm kamplarına gönderildiler.
Ülkümen, Yahudilerin hayatını kurtardığı delil ve tanıklıklarla tespit edilerek Yad Vashem tarafından Uluslararası Dürüstler unvanına layık görülen tek Türk diplomatıdır.
Guttstadt, Necdet Kent'in anlattığı 80 Yahudiyi trenden indirerek kurtarma olayını kanıtlanmamış ve tarihsel kayıtlarla çelişen bir anlatı olarak değerlendirirken, Lyon’da Routier, İtalya’da Ertok, Viyana’da Özdoğancı ve Fransa’da bazı diplomatların kişisel gayretlerle pek çok Yahudiyi kurtardıklarını da ekliyor.
Ocak 1941’de bu kısıtlamalar ve kararlar kısmen gevşetildi ve Filistin’e giriş izni bulunan birkaç bin Yahudi’ye transit geçiş izni verildi. Fakat Ekim 1941’de Almanya’nın diplomatik şikayetlerinin ardından Türkiye bu uygulamayı durdurdu. Savaşın devamında Ankara, mültecilerin Türkiye’ye girişini ve ülkede geçici olarak barındırılmasını da reddetti. Mülteci kampları kurulması yönündeki önerilere sıcak bakmadı. 1942 ve 1943’te geçiş taleplerinin büyük bölümü reddedildi. Ancak 1944 ortalarında ABD’nin baskısıyla transit geçişlere yeniden sınırlı ölçüde izin verildi.
Almanya’ya duyulan sempati ve Ankara’nın savaşa girmemek prensibi, Almanya ile ilişkileri bozmamanın yanı sıra Müttefiklerle iyi geçinmek hesabı bu mülteci politikasını tek başına anlatamaz. Türkiye'den tamamen farklı davranan Arnavutluk, Alman baskısına rağmen Nazi zulmünden kaçan Yahudilere kapılarını açtı. Yerel halk ve yöneticiler Almanların Yahudileri teslim etme taleplerine direndi. Arnavutluk Dışişleri Bakanlığı bu süreçte ülkede en az 2,741 Yahudi’nin kurtarıldığını bildiriyor.
Arnavutluk II Dünya savaşında Avrupa’da Yahudi nüfusu artan tek ülkedir.
Struma Faciası ve yaşananlar
Romanya’da Yahudilere yönelik şiddet ve baskı 1941’de kitlesel katliamlara dönüşmüştü. Haziran 1941’de Yaş kentinde binlerce Yahudi öldürüldü. Romanya ordusunun işgal ettiği Odessa’da da büyük çaplı katliamlar yaşandı. Hükümet bu olayların ve Yahudilerin tehlikede olduğunu bilincindeydi: Türkiye’nin Bükreş Büyükelçisi Hamdullah Suphi Tanrıöver, 1 Kasım 1941 tarihli telgrafında Ankara’yı durumun vahameti konusunda uyardı. Odessa’da 80 bin Yahudinin öldürüldüğünü bildirdi. Tanrıöver, elçiliğin sürekli yardım talebiyle karşı karşıya olduğunu belirterek,
“Sokaklarda, mağazalarda, her yerde bizi kurtarınız diyorlar. Devletimizin dünya nazarında haiz olduğu insaniyet ve merhamet itibarı, ilanihaye kapımızı kapalı tutmayacağımıza dair bu insanlarda mevcut ümidi takviye etmektedir”
diyerek, bu insanların Türkiye’den geçişine izin verilmesini, Fransa ve İngiltere ile anlaşma yolları aranmasını istediyse de hükümetin tutumu değişmedi.
Filistin’deki Arap Yahudi milliyetçiliği mücadelesi bu olayda da etkili olacaktı: Kudüs Müftüsü Hacı Emin el-Hüseyni liderliğinde Araplar, İngiltere’ye Yahudi göçünün durdurulması için baskı yapıyorlardı. Diğer yandan El Hüseyni Kasım 1941’de Hitler’den Filistinde bir Yahudi ulusal devleti kurulmasını önlemesini istedi.
12 Aralık 1941’de Köstence’den hareket eden Struma, 769 Yahudi mülteci taşıyordu. 250 kişilik kapasiteli fakat artık insan taşımaya elverişli olmayan eski ve bakımsız gemi, motor arızası nedeniyle İstanbul'a ulaşmakta güçlük çekti ve 15 Aralık’ta İstanbul açıklarına çekildi. 1941–1942 kışının olağanüstü soğuğunda, donanımsız gemide 10 hafta bekletildiklerinde soğuk, açlık ve hijyen eksikliği yolcuların yaşamını giderek dayanılmaz hale getirdi. Dönemin gazeteleri bu durumu aktardılar:
Son Posta: "Vapurları Bozulan Limanımızdaki 750 Yahudi Ne Olacak?",
Cumhuriyet: "747 Musevi Muhacirin İaşesi Temin Edildi",
Tasvir-i Efkâr: "Limanda Museviler Soğuklardan Hastalanmışlar
Romanya yolcuların geri dönmesine izin vermedi. İngiltere Filistin'e giriş izni vermedi. Ankara, bu savaşan devletlerle ilişkilerini tehlikeye atmamak için mültecileri kabul etmekten kaçındı. Tanrıöver’in dile getirdiği “insaniyet ve merhamet itibarı” unutulmuş, Nazi katliamından kaçan mülteciler, Türkiye ile İngiltere ve Almanya arasındaki bir güç gösterisinin piyonları haline gelmişlerdi.
İstanbul Yahudi cemaati ve Kızılay gemiye yiyecek ve su ulaştırdı, fakat devlet yolcuların karaya çıkmasına izin vermedi. 23 Şubat 1942’de Türk makamları gemiyi Şile açıklarına çektirerek açık denizde bıraktı. Geminin motorları bozuktu ve hareket etme imkanı yoktu. Sadece denizde sürüklenebilirdi. Ertesi sabah bir Sovyet denizaltısının torpidosuyla battı. Gemideki 769 yolcudan tek bir kişi kurtuldu.
Başbakan Refik Saydamın, “hükümet elinden geleni yaptı. Türkiye'nin maddi ve manevi hiçbir sorumluluğu yoktur” iddiası yolcuları karaya çıkarmama ve gemiyi seyahate elverişsiz halde açık denize çekme kararlarını Türk makamlarının verdiği gerçeğini değiştirmez.
Facianın ardından yaşananlar, yalnızca mülteci politikasının değil, dönemin antisemitik zihniyetinin de önemli bir göstergesidir. Türkiye’nin yaklaşımı, 20 Nisan 1942’de Meclis’te açıkça ortaya kondu. Başbakan Refik Saydam, hükümetin sorumluluğunu reddederken şöyle dedi:
“Türkiye, başkaları tarafından arzu edilmeyen insanlar için vatan hizmeti göremez. Bizim tuttuğumuz yol budur”
Anadolu Ajansının Kudüs’ten gelen ve Filistin Yahudilerinin Struma’yı anma törenini ve İngilizlerin göç politikasına yönelik protestosunu aktarması bu ajansta çalışan gayrimüslimler için bardağı taşıran son damla oldu. Ajansta çalışan 26 Yahudi, Ermeni ve Sabetaycı personelin işine son verildi.
Çanakkale Milletvekili Ziya Gevher Etili, Ajans hakkında Mecliste şunları söylemişti:
“Arkadaşlar, size garip bir şey daha arz edeyim, isim söylemeye hacet yok. Ne kadar Yahudi ismi varsa, Hayim’dan tut da Salamon’una kadar, orada… Struma vapuru hâdisesini hep bilirsiniz. Bir Yahudi vapuru geldi, yalancıktan bozuldu, aylarca İstanbul’da kaldı… Devletin başına belâ oldu. Gittiler, belâlarını da kendileri buldular…12 Mart tarihli Ulus Gazetesi’nde Kudüs’ten gelen telgraf. Ağlama duvarı altında Yahudilerin yaptığı matem merasiminden bahsediyor. Tabii mütercimi vesairesi Yahudi olursa böyle neşriyat yapılır…
"Benim Memleketim, benim Partim, benim Meclisim, benim Devletim böyle insanları kabul etmez."
Etili savaştan sonra Anadolu Ajansının genel müdürlüğüne getirilecekti.
***
Varlık Vergisi (1942–1944)
Bu dönem Türk Yahudileri için yüzlerce yıllık tarihlerinde, antisemitizm ve ayrımcılığın tavan yaptığı en sıkıntılı dönemdi denilebilir.
Başbakan Saraçoğlu kanunun kabulünden önce gazetecilerle toplanıp onlardan bu vergiyi öven makaleler istedi. Vergi yürürlüğe girince de basında azınlıklar hedef alındı. Bunların öz Türk olmayıp yabancı oldukları, vatan için kan dökmeyip kan dökenleri soydukları ve refah içinde yaşadıkları ve artık fedakârlık yapmaları gerektiği yazıldı. Gazeteci Ahmet Emin Yalman tarafından kullanılan “harp zengini” tabiri kısa sürede popülerleşmişti. Onlardan gazetelerde “vatan evlatları cephelerde şehit olurken, her geçen gün halkın kanını emerek daha da zenginleşenler” diye öfkeyle bahsediliyordu.
O senelerde bir üniversite tezinde yazılanlar bu hisleri açıkça ortaya koyuyordu. Konusu nüfus dağılımı olan tezin giriş bölümünde “Ekalliyetler seneden seneye azalmakta ve milli bünyemiz için büyük tehlike teşkil eden bu dava da halledilmektedir” deniyordu.
Rıfat Bali “Basının tüccarlar arasında sadece azınlıkların karaborsa yaptıklarını ve bütün Yahudilerin zenginleştikleri konusundaki ithamları tek yanlıydı”, demektedir. Yahudilerin çoğunun orta halli işçi, esnaf ve küçük memurlar oldukları göz önüne alınmadan basın bu olaylardan Tüm Yahudileri suçluyordu.

Varlık Vergisi, Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte başlayan ülkeyi azınlıklardan arındırma politikasının son, en şiddetli ve en etkili halkası oldu. İntikam alırcasına ve acımasızca yapılan uygulama, gayrimüslimlerin varlıklarının devlet eliyle zorla ellerinden alınması, yerlerinden edilme, sürgün, işyerlerinin kapatılması ile Memurin Kanunu, milli ekonomi politikaları, Trakya Olayları ve Yirmi Sınıf İhtiyat uygulamasının pek çok unsurunu bünyesinde topladı. Bu süreç, savaş sona erdiğinde azınlıkları büyük ölçüde sindirmiş, işyerlerini ve birikimlerini ellerinden alarak Türkiye ekonomisindeki konumlarını önemsizleştirmiş ve ayrımcılığın başarıya ulaşmasını sağlayan son darbeyi vurmuştu.
Ülkeyi azınlıklardan arındırma politikası artık açıkça ifade ediliyordu. Başbakan Saraçoğlu’nun CHP kapalı grup toplantısında,
“Piyasamıza hâkim olan gayri Türk unsurları bu sayede bertaraf ederek Türk piyasasını Türk tüccarlarının ve Türklerin eline vereceğiz”
demesi verginin sermayeyi Türkleştirme hedefini açıkça ortaya koyuyordu.
Vergi, Kasım 1942’de, kişilerden ve işletmelerden alınacak olağanüstü bir servet vergisi olarak kanunlaştı. Kimin ne kadar vergi ödeyeceği yerel devlet komisyonları tarafından belirlenecekti. Bu komisyonlara herhangi bir tarife verilmemişti ve konulan vergilere itiraz etmek yasaktı. Savaş zamanlarında varlık vergisi gibi bir vergi getirmek gerekebilir. Fakat yapılan keyfi uygulamanın azınlıkları hedef alması bu vergiyi adil olmaktan çıkartmıştı.
Komisyonlar mükellefleri M (Müslüman), G (gayrimüslim), D (Dönme) ve E (ecnebi) olarak sınıflandırdılar. Kişilerin tahmini olarak belirlenen servetlerinden Müslüman ve yabancılara %12.5 Gayrimüslimlere %50, Dönmelere %25, çiftçilere ise %5 oranında vergi yüklendi. Bunlar kanunun belirlediği resmi oranlar değil, uygulamadaki keyfi oranlardı ve pek çok azınlığın tüm servetlerinden daha yüksek rakamlardı. Eğer kaba taslak ve abartılı bir tahminle bir gayrimüslimin servetini iki misli veya daha fazla olarak belirlediyse, aynı adam tüm varlığından daha çok bir vergi ödemekle mükellef olabiliyordu.
Vergiye tabi tutulanların sayısı İstanbul'da %87 si gayrimüslim olan 62,575, ve ülke genelinde 114,368 kişiydi. 465 milyon lira (günümüzdeki değeri 7 Milyar dolar civarı) vergi belirlendi ve bunun 314 milyon lirası tahsil edildi. Gayrimüslimler nüfusun yaklaşık %2'sinden azını oluştururken, tahsil edilen verginin yaklaşık %53'ünü ödediler.
“Gemi işletmeciliği yapan Barzilay ve Benjamen adlı bir şirketin Yahudi sahipleri vergiyi ödemek için tüm gemilerini satmak zorunda kaldılar. Resmi makamlar ataları Osmanlıya ayak bastığında tek bir kayıkları bile olmadığını söyleyerek tahakkuk eden vergiyi halklı buldular” (Rıfat Bali)
İnönü Varlık vergisi için “milletin vicdanında doğru ve haklı bir tedbir olarak kabul edilmiştir” derken, Saraçoğlu da
“…Bu memleket tarafından gösterilen misafirperverlikten faydalanarak zengin oldukları halde ona karşı vazifelerini yapmaktan kaçacak kimseler hakkında bu kanun bütün şiddetiyle tatbik edilecektir”
diye demeç verir.
Vergisini ödeyemeyenler için kanunda zorunlu çalışma uygulaması öngörülmüştü. Borçlarını ödeyemeyenlerin Aşkale'ye gönderilme tehdidi, birçok mülkün ve işletmenin değerinin altında bedellerle el değiştirmesine yol açtı. Hükümet yaklaşık 900 gayrimenkulü kamulaştırdı. Vergiyi ödeyebilmek için Balat’ta bazı ailelerin gümüş yemek takımlarını evlerin önünde kaldırımlarda sattıkları anlatılır.
Yakın tarihte yapılan akademik araştırmalar, Varlık Vergisi'nin gayrimüslimlere ait işletmelerin kapanmasını arttırdığını ve bunların yerini Müslüman işletmelerinin aldığını gösteriyor.
Ocak 1943'ten itibaren borçlarını ödemeyen mükellefler, 75-80 yaşındakiler, yakın tarihte ameliyat olmuş henüz hastanede sargılar içinde olanlar, körler, sakatlar dahil Doğu Anadolu’ya çalışma merkezlerine sevk edildiler.
“… hayvanların taşındığı vagonlarda, bir vagona kırk beş kişi yerleştirilerek dört gün üç gece boyunca seyahat ettiler. Bu yolculuk sırasında su, gıda ve tıbbi yardımdan mahrum kaldılar. 84 saatlik bu yolculuk sırasında tabii ihtiyaçlarını gidermek için bile vagondan inmelerine izin verilmedi” (Rıfat Bali)
Tren Aşkale istasyonuna yaklaşırken köylülerin “gavurlar geliyor” diye bağırdıkları anlatılır.
Sevk edilen 1,400 kişinin 1,229'u İstanbul'dan ve tamamı gayrimüslimdi. Mükellefler ağır kış koşullarında hayvanların barınamayacağı şartlarda yaşadılar. Taş kırma, kar temizleme ve yol yapımı gibi işlerde çalıştırıldılar. Gönderilenlerden 21'i hayatını kaybetti.
Varlık Vergisi uygulaması yabancı ülkelerin de tepkisini çekti. ABD Büyükelçiliği verginin yabancı ve azınlık işletmelerini iflasa sürükleyebileceğini bildirerek Türk hükümetine protesto notaları verdi. İngiltere ve diğer ülkeler de kendi vatandaşlarına çıkarılan yüksek vergi miktarlarına itiraz etti. Haziran 1943'te Türk Dışişleri Bakanlığı, itirazda bulunan diplomatik misyonlara yeni kesin ve yeniden görüşülemeyecek vergi listelerini iletti.
Varlık Vergisi'nin tasfiyesi iki aşamada gerçekleşti. 17 Eylül 1943 tarihli 4501 sayılı kanunla Maliye Bakanı'na tahsil edilmemiş vergi borçlarını silme yetkisi verildi. 15 Mart 1944 tarihli 4530 sayılı kanunla ise kalan vergi borçları kaldırıldı ve uygulama hukuken sona erdi. Ancak el değiştiren mallar, işletmeler ve ortaklıklar eski sahiplerine geri verilmedi; uğranılan ekonomik kayıplar için herhangi bir tazminat ödenmedi. 1942–1943 yıllarında İstanbul Defterdarı olarak görev yapan Faik Ökte, 1951'de yayımladığı “Varlık Vergisi Faciası” kitabında uygulamanın içeriden tanıklığını ve yarattığı sonuçları ortaya koydu.
AJC (American Jewish Committee)’nin Türkiye muhabiri 1945 ‘in te Varlık vergisi konusunda şunları söyler:
“Dachau ve Buchenwald’ın (temerküz kamplarının) Türk eşdeğerleri Aşkale, Sivrihisar ve Karadere idi. Adalet sadece bir basit bir kelime olmasaydı Başvekil Şükrü Saracoğlu, Maliye vekili Fuat Ağralı, İstanbul Valisi Lütfi Kırdar, dönemin İstanbul Defterdarı…Faik Ökte ve onun yardımcılarından İsmail, Şevket bu şeytani tasarının ardındaki beyinler ve bazı küçük gangsterler Streicher, Göring, Funk ve Frank’ın yanında savaş suçlusu listelerinde olmaları gerekirdi, eğer…Türkiye Büyük Britanya’nın müttefiki olmasaydı.”
Bu dörtlü savaş suçlularının yargılandığı Nüremberg mahkemesinde insanlığa karşı işledikleri suçlardan idam cezası aldılar. Üçü Nazi partisinde siyaset, işgal yönetimi ve maliyede ileri gelenlerdi. Bir devlet görevlisi olmayan Julius Streicher’in suçu ise “soykırım ve katliama kışkırtma” idi. Yahudileri bir "hastalık", "mikrop" ve "yok edilmesi gereken parazitler olarak gösteren Der Stürmer dergisinin kurucu ve yayıncısı. Bu dergiyi tercüme eden Cevat Rıfat Atilhan ise yaptığı ırkçılık ve kışkırtmadan dolayı hiçbir ceza almadı. AJC yazarının dediği gibi, Türkiye Britanya’nın müttefiki olmasaydı…
Varlık vergisinin hangi şartlar altında kaldırıldığını ve devamındaki olayları daha sonra inceleyeceğiz.
Adato ve Duenyas aileleri
Haker soyadını alan Adato ailesi büyük bir şans eseri olarak Varlık vergisinden hemen hemen hiç etkilenmedi: Vergilere karar veren memur Haker soyadını görünce bu aileyi Müslüman Türk zannetmiş ve vergi oranını düşük tutmuş. Halbuki ufak bir inceleme yapsaydı onların Yahudi olduklarını anlayabilecekti.
İsak Duenyas ise ağır bir vergiye tabi tutuldu. Fakat birikimi sayesine çalışma kampına gönderilmedi. 1942’de imalathanesini 6 aylığına çok düşük bir ücrete ipotek ederek verginin son taksitini ödeyebildiği kanıtlanmıştır.

Duenyas ailesinin bu dönemde en önemli sıkıntısı, ailenin büyük oğlu Leon’un doğuda askerlik yaparken 1942 de firar etmesi ve Suriye üzerinden Filistine gitme çabalarıdır. Aile firardan sonra uzun bir süre oğullarından haber alamamıştı. O sıralarda Siyonist duygularla yetişen Ziva Halevi adlı 15 yaşındaki yeğen de Filistine gitmeye karar vermişti. Ağustos 1943’te Halep tren istasyonunda bir an Leon’u görür. Amcasına göndereceği kartpostalda kuzeninin hayatta olduğunu yazmanın onları tehlikeye atabileceğini düşünür. Bunun yerine, yolculuğunu anlatan ve amcasının misafirperverliğine teşekkür eden bir kartpostal gönderir. Asıl haberi ancak dikkatli birinin anlayabileceği ince bir imayla verir. Bu, ailenin oğullarından uzun aylardan sonra aldıkları ilk mesajdır.
Ziva’nın hikayesi ilginç: İsrail ordusunda ilk muharip kadınlardan biri olur. 1948 de 136 kişilik bir birlikte tek kadın olarak Lod şehrinin alınmasında büyük kahramanlıklar gösterir. “Tabancalı kız” fotoğrafı İsrail'in bağımsızlık savaşında çekilen ikonik resimlerden biridir. Tarihçilerine göre bu resim İsrail kadın askerlerini ve zamanın “İsrail ruhunu” en iyi temsil eden resimlerden biridir.

Türkiye’nin Avrupa’daki Yahudi Türk vatandaşlarına karşı tutumu
Türkiye'nin Avrupa'daki Yahudi vatandaşlarına yönelik politikası, savaş sonrasında oluşturulan “kucak açma” ve kurtarma anlatısından neredeyse taban tabana zıttır. Tarihçi Corry Guttstadt'ın Türk, Alman, Fransız ve diğer ülke arşivlerine dayanan araştırması, resmi tarih anlatısının aksine Türkiye'nin Avrupa'daki Yahudi vatandaşlarını korumak ve ülkeye geri getirmek için sistemli ve kararlı bir politika izlemediğini, aksine kendini onlardan mümkün olduğunca uzak tutmaya çalıştığını ortaya koymaktadır. Bu tutum devletin kuruluşundan beri gayrimüslim vatandaşlarına uyguladığı “istenmeyen / şüpheli unsur” muamelesiyle de bire bir uyumluydu.
Savaşın başında Avrupa'da yaşayan Türk kökenli Yahudilerin sayısı, büyük bir kısmı Fransa'da yaşayan yaklaşık 25,000–30,000 olarak tahmin ediliyordu. Bunlardan, yaklaşık 10,000’i Türk vatandaşlığını korumuşlardı. Geri kalanlar ise “düzensiz vatandaş”, yani Osmanlı döneminde Türkiye’den ayrılmış ailelerin çocukları ve torunlarıydı. 1940’tan itibaren Türk makamları, vatandaşlık kayıtlarını dar yorumlayarak uzun yıllar yurt dışında yaşayan, konsolosluk kayıtlarında eksiklik bulunan kişilerin vatandaşlıklarını iptal etti. Bu insanlar devletin korumasından çıkarılarak Nazi işgali altındaki Avrupa'da korumasız bırakıldılar.
İzzet Bahar’ın araştırmasına göre Fransa’da yaşayan 3,500 kadar düzenli ve 10,000 “düzensiz vatandaş” bulunuyordu. Düzensiz vatandaşların Türkiye’nin korumasından çıkartılmalarının acı sonuçları oldu. Örnek olarak, Paris Başkonsolosluğu, 29 Türk Yahudi’sine düzensiz vatandaş oldukları gerekçesiyle koruma sağlamayı reddetti. Bu kişiler, 27 Mart 1942 de Auschwitz'e gönderilen ilk konvoydaydılar.

Diğer bir örnek, babaları I. Dünya savaşında Osmanlı ordusunda ve Kurtuluş savaşında Türk ordusunda savaşmış bir babanın iki oğlu için verilen bir karardı: Büyük oğul konsolosluğa kayıtlı olmadığı için ona yardım edilmiyordu, fakat küçük oğul askerlik yapmak üzere Türkiye’ye gönderilecekti.
Guttstadt'ın Fransız, Alman ve Türk arşivlerindeki araştırmalarına göre, yaklaşık 3,000 Türk kökenli Yahudinin Nazi kamplarına sürüldüğü ve bunların çoğunun öldürüldüğü tespit edilmiştir.
Bu rakamlar, Nazi kayıtlarında Türk kökeni belirlenebilen kişileri kapsıyor. Savaş sırasında Türk vatandaşlığından çıkarılan veya doğum yeri ve kökeni kayıtlara geçmeyen bazı Yahudiler Nazi bürokrasisinde “Türk” olarak değil, “apatride” (vatansız) ya da bulundukları ülke kategorisinde sınıflandırılmış olduklarından Naziler tarafından öldürülmüş Türk kökenli Yahudilerin rakamı Guttstadt’ın verisinden çok daha yüksek olabilir.
Türkiye'nin vatandaşlarını geri getirme girişimleri de sınırlı kaldı. Ekim 1942'de Alman makamları Türkiye'ye yaklaşık 4,000 Türk Yahudi’sinin listesini iletti. Yahudi kuruluşları, bunların Türkiye’ye geri dönüş masraflarını karşılamaya hazır olduklarını da bildirmelerine rağmen Türkiye bu talebe çok yavaş cevap verdi. Mart 1943'e kadar bunlardan yalnızca 112 kişinin geri dönebildi. 1944 baharına kadar toplam, bu rakamdan sadece 560 kadar oldu. Guttstadt'ın değerlendirmesine göre Türkiye, Avrupa'daki Yahudi vatandaşlarının çok daha fazlasını kurtarabilecek durumdaydı.
Savaşın sonuna doğru Türkiye'ye dönebilen bir grup daha oldu. 11 Nisan 1945'te, Almanya ile yapılan sivil tutuklu değişimi kapsamında Bergen-Belsen ve Ravensbrück kamplarından kurtarılan 138 Türk Yahudisi İstanbul'a ulaştı. Yaklaşık 16 ay tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakılan bu kişiler, ülkelerine döndüklerinde Türk makamları gemiden inmelerine ancak Uluslararası Yahudi kuruluşlarının yürüttüğü görüşmelerin ardından izin verdi. İstanbul'daki geçici barınma masrafları Yahudi Ajansı tarafından karşılandı. Savaşın son günlerinde dahi Türkiye'nin Yahudi vatandaşlarına yönelik politikası genel gayrimüslim politikasına dayanıyordu.
Savaş sonrasında Türkiye'nin Avrupa'daki Yahudileri kurtardığına ilişkin geniş bir anlatı oluştu. Özellikle Türk diplomatlarının faaliyetleri ve Türk Pasaportu “belgeseli” bu anlatının yayılmasında etkili oldu. Bu abartılı anlatıda 14 trenle 1,500 Yahudinin Avrupadan kurtarıldığı anlatılıyor. Gerçekler ise çok farklı. 1500 değil ancak 560 Yahudi Türkiye’ye getirildi. Bu belgesel, sadece Fransa’da korumasız bırakılıp kim bilir kaçının kamplarda öldürüldüğü bilinmeyen 10,000 Yahudi’den ve kamplarda öldüğü bilinen 3000 kadar Türk Yahudi’sinin hiç söz etmez. Guttstadt’da Türkiye'nin Avrupa'daki Yahudi vatandaşlarının yalnızca sınırlı bir bölümünü geri getirdiğini ve savaş sonrasında ileri sürülen binlerce kişiyi kurtarma iddialarının arşiv belgeleriyle doğrulanmadığını belirtiyor.
Bütün araştırmalar, arşivler Nazi işgali altındaki Avrupa'da Yahudilere uygulanan sistematik imha politikası karşısında Türkiye bilinçli bir şekilde kendi Yahudi vatandaşlarını korumakta yetersiz kaldığını gösteriyor.
Almanya'nın yenilgisi artık kesinleşirken Türkiye, git gide müttefiklere yakın bir politika izledi. Nihayet, 23 Şubat 1945'te fiilen bir askeri katılımda bulunmadan Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti. Gelecek bölümde bunun Türk Yahudi ilişkilerini nasıl etkilediğini göreceğiz.
Isak Duenyas
Daha fazla bilgi için
IYT dip not :
İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.
Bir önceki yazımı okudunuz mu?



Yorumlar