top of page

Nobel'e Uzanan Hayatlar • Bölüm 7/15 İnsan Aklının Yanılgılarını Ortaya Çıkardı… Ekonomi Nobelini Kazandı Daniel Kahneman (1934–2024)

2 gün önce
3 dakikada okunur

Daniel Kahneman (1934–2024), 2002 Ekonomi Bilimleri Ödülü sahibi. Fotoğraf: nrkbeta / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0. https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/
Daniel Kahneman (1934–2024), 2002 Ekonomi Bilimleri Ödülü sahibi. Fotoğraf: nrkbeta / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0. https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/




İZ BIRAKANLAR

Daniel Kahneman (1934–2024)


Hiç düşündünüz mü? Neden kaybettiğimiz bir miktar paranın üzüntüsü, aynı miktarı kazanmanın sevincinden daha ağır gelebiliyor? Neden bazen ilk gördüğümüz fiyata göre karar veriyor, sonradan daha iyi bir seçenek olduğunu fark ediyoruz?


İnsanların her zaman mantıklı kararlar verdiğine inanmak isteriz. Oysa zihnimiz, farkına bile varmadığımız kestirme yollar ve yanılgılarla doludur.


Bu gerçeği bilimsel araştırmalarıyla ortaya koyan isimlerden biri, İsraelli psikolog Daniel Kahneman'dı.

1934 yılında Tel Aviv'de, Litvanya kökenli Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Ailesi o dönemde Paris'te yaşıyordu annesi akrabalarını ziyaret ederken Daniel doğmuştu.


Çocukluğu Fransa'da geçti. Ancak 1940 yılında Nazi işgaliyle ailenin hayatı değişti. Küçük Daniel, Yahudi kimliği nedeniyle sarı yıldız taşımak zorunda kaldı. Ailesiyle birlikte saklanarak ve sürekli tehlike altında yaşayarak savaş yıllarını geçirdi.


Babası 1944 yılında hayatını kaybetti. Savaşın ardından annesi ve kız kardeşiyle birlikte bugünkü İsrael'e göç etti.


Çocukluk yıllarında insanların korku, davranış ve kararlarını gözlemlemeye başlamıştı. Bu merak, ileride bütün dünyada tanınacak bir bilimsel kariyerin temelini oluşturacaktı.


Yeruşalayim'den Nobel'e Uzanan Yol

Kahneman, Yeruşalayim İbrani Üniversitesi'nde psikoloji ve matematik eğitimi aldı. İsrael ordusunda psikoloji alanında görev yaptı askeri personelin değerlendirilmesi üzerine çalıştı.


1961 yılında Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'de doktorasını tamamladı. Daha sonra İbrani Üniversitesi'nde akademik çalışmalarını sürdürdü.


Hayatının en önemli bilimsel dönüm noktalarından biri, İsraelli psikolog Amos Tversky ile tanışması oldu.


İki araştırmacı basit ama önemli bir sorunun peşine düştü:

İnsanlar karar verirken gerçekten her zaman mantıklı mı davranıyor?


Araştırmaları, insanların belirsizlik ve risk karşısında sistematik hatalar yapabildiğini gösterdi.

Örneğin birçok insan için belirli bir miktar para kaybetmenin yarattığı olumsuz duygu, aynı miktarı kazanmanın verdiği sevinçten daha güçlüdür. Buna kayıptan kaçınma denir.


İnsanlar ayrıca bir ürünün gerçek değerini değerlendirmek yerine ilk gördükleri fiyata gereğinden fazla önem verebilir. Bu eğilim de çapalama etkisi olarak bilinir.


Kahneman ve Tversky, bu bulgularıyla ekonominin uzun süre benimsediği, insanların çoğunlukla akılcı tercihler yaptığı varsayımına önemli bir meydan okuma getirdi.


1979 yılında geliştirdikleri Beklenti Teorisi (Prospect Theory), davranışsal ekonominin gelişmesinde temel çalışmalardan biri oldu.


Psikologdu, Ekonomi Nobelini Kazandı

2002 yılında Daniel Kahneman, psikolojik araştırmaların bulgularını ekonomi bilimine taşıdığı için Ekonomi Bilimleri Ödülü'ne layık görüldü.


Ancak bu başarının hüzünlü bir yanı vardı.

Yıllarca birlikte çalıştığı Amos Tversky, 1996 yılında hayatını kaybetmişti. Nobel ödülleri ölümden sonra verilmediği için bu başarıyı Kahneman ile paylaşamadı.


Kahneman, Nobel biyografisinde Tversky ile çalışmalarını, iki ayrı zihnin birlikte daha güçlü bir düşünce oluşturabildiği benzersiz bir ortaklık olarak anlattı.


Ailesi ve Bilimle Geçen Bir Yaşam

Daniel Kahneman iki kez evlendi ve Lenore ile Michael adında iki çocuğu oldu.

1978 yılında, kendisi gibi önemli bir psikolog olan Anne Treisman ile evlendi. Treisman, dikkat ve görsel algı alanındaki çalışmalarıyla tanınıyordu. İkisi uzun yıllar Princeton Üniversitesi'nin akademik yaşamında yer aldı. Treisman 2018 yılında hayatını kaybetti.


Kahneman'ın ailesinde dört üvey çocuğu ve yedi torunu da bulunuyordu. Yaşamının son dönemindeki partneri, Amos Tversky'nin dul eşi ve psikoloji araştırmacısı Barbara Tversky idi.


2011 yılında yayımlanan Thinking, Fast and Slow (Hızlı ve Yavaş Düşünme) adlı kitabı dünya çapında büyük ilgi gördü.


Kitabında insan düşüncesini iki farklı işleyiş üzerinden anlattı hızlı, sezgisel ve otomatik düşünme ile daha yavaş, dikkat ve çaba gerektiren düşünme.


Bu yaklaşım, yalnızca akademisyenleri değil iş dünyasını, eğitimcileri, yöneticileri ve günlük kararlarını daha iyi anlamak isteyen milyonlarca insanı etkiledi.


Daniel Kahneman, 27 Mart 2024'te, 90 yaşında hayatını kaybetti.


Ardında yalnızca bir Nobel ödülü değil, insanın kendisine sorması gereken önemli bir soru bıraktı:

“Acaba verdiğim karar gerçekten doğru mu, yoksa zihnim beni yanıltıyor olabilir mi?”

Bazen en güçlü izler, sessizce yazılır.


İz bırakanları hatırlamak ise, geleceği daha bilinçle kurmanın bir yoludur.


Biliyor muydunuz?

  • Daniel Kahneman, psikolog olmasına rağmen 2002 Ekonomi Bilimleri Ödülü'nü kazandı.

  • Tel Aviv'de doğdu, Fransa'da büyüdü ve İsrael'de akademik kariyerine başladı.

  • Amos Tversky ile geliştirdiği Beklenti Teorisi, insanların kazanç ve kayıpları neden farklı değerlendirdiğini açıklamaya yardımcı oldu.

  • Hızlı ve Yavaş Düşünme kitabı, düşünme biçimlerimizi anlamaya yönelik en tanınmış popüler bilim eserlerinden biri haline geldi.

  • 2013 yılında ABD Başkanı Barack Obama tarafından Başkanlık Özgürlük Madalyası ile onurlandırıldı.


İzlemek İsteyenlere

Daniel Kahneman – Thinking, Fast and Slow

Kahneman'ın kendi anlatımıyla hızlı ve yavaş düşünme, sezgilerimiz ve karar verme hataları üzerine konuşmasını izleyebilirsiniz.


Daha Derin Araştırmak İsteyenler İçin

  • Nobel Prize – Daniel Kahneman, Biographical

  • Nobel Prize – 2002 Economic Sciences Prize

  • Princeton University – Daniel Kahneman (1934–2024)

  • Nature – Daniel Kahneman Obituary

  • Daniel Kahneman – Thinking, Fast and Slow (2011)


Ovi R. GÜLERŞEN

Bir önceki İz Bırakanlar yazımı okumak için tıklayın.





Yorumlar


Bizi Takip Edin
  • Facebook Basic Square
  • Twitter Basic Square
  • Google+ Basic Square
bottom of page