top of page



Cumhurbaşkanı Erdoğan yönetiminin Türkiye’nin gücünü sınır ötesine yayma siyasetinin iki belirgin alanda sıcak çatışmaya dönüşme olasılığı bulunuyor: Suriye’de İsrail ile, Doğu Akdeniz’de Yunanistan ve Fransa ile. Bu bölgelerde gerilimin yükselmesi ülke ekonomisini nasıl etkiler? Halen zafiyet gösteren ekonomik göstergeler daha zayıflar mı? Halkın iktidara olan güvensizliği daha da sarsılır mı? Yoksa Erdoğan “dış tehditler” sayesinde iktidarını pekiştirir mi?  

  

Ortamı değerlendirelim: Ülke iki aydan bu yana giderek yayılan bir “borsa dolandırıcılığı” ile bitap düşmüş durumda. Mesele şu: Bazı borsa simsarları pek hareket görmeyen hisselerin alışveriş hacmini kendi aralarında sahtekarca artırarak ve her satın almada değerlerini yükselterek küçük, çelimsiz bazı şirketlerin piyasa değerlerini 1 milyar, 5 milyar… hatta 10 milyar ABD doları düzeyine çıkartmayı becerdiler.

 

Dolandırıcılığın boyutu için şu örnek yeterli: 120 kişilik bir faktoring firmasının piyasa değerini (gerçek değil kağıt üzerinde) 20 milyar dolara vardırarak Türkiye’nin en büyük şirketi olan Koç Holding’den iki misli daha değerli olarak yansıttılar. Esası yansıma değil, yanılsama (illüzyon) idi…

  

Bu hissenin yatırımcı sayısı pek fazla değildi. Fakat bu ve benzer şişirilmiş hisseleri bünyesinde bulunduran “serbest fonlar” o kadar inanılmaz performanslar gösterdiler ki %40-50 mevduat faizini yeterli bulmayan yüzbinlerce tasarruf sahibi paralarını “akan sudan biz de istifade edelim” misali bu fonlara yatırdılar.   

 

Bazı serbest fonlar yıllık %5000 gibi verimlilik grafikleri ile 400.000’den fazla yatırımcının tasarruflarını kendilerine çektiler. Yatıranların büyük bir kesimi doğrudan kandırılmıştı, bir diğer kesim ise sahtekarlıktan haberdar olmakla birlikte iktidarın bu konuyu bildiğini, göz yumduğunu ve oyun durma noktasına gelmeden hemen önce paralarını çekmeyi başarabileceklerini düşündüler.

  

Dolandırıcılık çetesinin üst kurmayları ve hükümete yakın bazı yatırımcılar Eylül ayında sahtekarlık patlak vermeden önce paralarını çekerek yurt dışına transfer ettiler. Fakat yatırımcı kitlesinin en büyük kısmı çekemediler ve yalnız kazandıkları tutarlar değil, anaparaları dahi batmaya yakın…

 

Türkiye’nin finansal evrenini düzenlemesi gereken ve küçük, orta boy yatırımcıyı sözde koruyan birçok kurum çürümüş vaziyette. En üst yöneticiler istifa ettiriliyor, açığa alınıyor veya tutuklanıyor.

 

İş alemi ve yatırımcıların güveni öylesine sarsıldı ki ülkenin halka açık en güzide şirketlerinin değerleri %20-25 düştü. Dahası kamuya ait bazı kurumların hazinelerinin dolandırıcılığa alet olmaları Türkiye’nin geleceğine ve vatandaşının umutlarına darbe vuruyor.

  

Bu ortamda Suriye hava sahasında gezinen İsrail jetleri ile Türk Hava kuvvetleri “it dalaşına” girerler mi? Kudüs hükümeti Suriye’nin kuzeyine hâkim olan Ankara’nın güneye ve özellikle İsrail sınırına sarkmasını istemediğini açıkça belirterek 18 Ağustos’ta Abu Duhur üssünü bombaladı (beşeri zayiatsız). Şu anda durum sakin fakat hızla alevlenebilir.

 

Öte yandan Akdeniz’de de sular ısınıyor: 10 yıldır ileri sürülen “Mavi Vatan” projesi kapsamında Türkiye’nin Libya ile 2019’da anlaşarak aralarında “Münhasır Ekonomik Bölge” (Exclusive Economic Zone) ilan etmelerinin sözde Libya Parlamentosu tarafından yakınlarda onaylanması Doğu Akdeniz’i Batı’dan ayıran bir nevi göl haline getirme riskini taşıyor. Türkiye’nin güneybatı ucundan Libya karasularına uzanan “Mavi Hat ”tan geçecek bir geminin Ankara’yı haberdar etme olasılığı Mısır, Yunanistan, Kıbrıs Cumhuriyeti ve İsrail ile birlikte Avrupa Birliği’ni de ayağa kaldırdı.

  

Akdeniz’de bir diğer çıban başı da Kıbrıs’ı Avrupa elektrik şebekesine bağlayacak kabloların çekilmesine Türkiye’nin itirazı. Kendi ve KKTC münhasır deniz alanlarında yapılacak çalışmalardan dolayı Ankara’nın izninin istenmesi Yunanistan ve Fransa tarafından kesinlikle reddedildi. O kadar ki her iki ülkenin donanmalarının kablolarını döşeyecek gemileri savunma planları Türkiye’nin sert tepkileri ile karşılaşıyor.

 

Hem Suriye hem de Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin “güç projeksiyonu” planları Yeruşalayim tarafından İsrail’in kendi hava ve deniz kontrol alanlarına “tehdit” olarak algılanıyor.  

  

Bu potansiyel çatışma noktalarına bir de yeni Azerbaycan sıkıntısını ekleyebiliriz. Bakü’nün ilköğretimdeki kızların kapanmasını yasaklayan yasa, Ankara’ya bağlı bazı odaklarca “kabul edilemez” yanıtı ile karşılaştı.  Azerbaycan’ın İsrail ile yakın ticari, savunma ve stratejik ilişkilerinin AKP iktidarınca engellenme amacı (Bakü’de uluslararası bir konferansta davetli İsrail Cumhurbaşkanı Isak Herzog’un konuşmasına Hakan Fidan kulaklığını fırlatarak protesto etti) Bakü tarafından “işlerimize müdahale” olarak tanımlanması bardağı taşıran damlaydı.

  

İki stratejik gerilim, Suriye ve Doğu Akdeniz, bir de “gomşu ve gardaş” Azerbaycan’ın İsrail ilişkilerinden vazgeçmemesi, Ankara’nın diplomatik ve askeri manevra alanlarını daraltmayabilirdi. Fakat Türkiye’nin son 3 yılda enflasyon düzeyini %25’in altına indirememesi, TL’in göreceli değerlenmesinden dolayı ihracatçıların zarar etmeleri, uluslararası yatırımların azalması ve sonunda İstanbul Borsasını kasıp kavuran piyasa dolandırıcılığını çözme gayretlerinin akamete uğraması ülkenin finansal zafiyetini ön plana çıkarmıştır.

 

Bu ortam düzelmediği sürece, Türkiye doğrudan tehdit altında kalmadığı takdirde, ekonomiyi daha büyük darboğaza itmemek uğruna yurtdışı gerilimleri tırmandırmamak, Ankara’nın opsiyonları arasındadır.

 

Tek farkla ki: Yeni seçim aşamasında halkı “dış mihraklara” karşı koymak amacıyla Başkan’ın yanında kenetleme gayretleri bu kez başarıya ulaşır mı?

 

Ralf ARDİTTİ

 

 

IYT dip not :

İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.

Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.


Bir önceki yazımı okudunuz mu?








“Zaman Gösterecek” adlı romanın yazarı olan Jeffrey Archer 1940 yılında Londra’da doğdu. Milletvekilliği ve Muhafazakâr Parti’de yöneticilik yaptı. Mali sıkıntılar yaşadığı dönemde yazmaya başladı, Kane and Abel romanıyla dünya çapında tanındı. Eserlerinde aile bağları, iktidar, hırs, rekabet ve sınıf farklılıklarını sürükleyici olay örgüleriyle işler. Yaşamı da romanları kadar çalkantılıdır: 2001’de yalan yere yemin ve adaletin işleyişini engelleme suçlarından hapse mahkûm olmuş, cezaevi deneyimlerini günlüklerinde anlatmıştır.

 

“Zaman Gösterecek”, yazarın yedi kitaplık Clifton Günlükleri serisinin ilk romanıdır. Seri Harry’nin çocukluğundan başlayarak ailesi, eğitimi, aşkları, dostlukları ve karşılaştığı zorluklar üzerinden uzun yıllara yayılan bir hikâye sunar. Her kitap, önceki romanda ortaya çıkan sırları ve çatışmaları geliştirirken Clifton ailesiyle Barrington ailesinin geçmişini daha ayrıntılı biçimde ele alır. Bu nedenle “Zaman Gösterecek”, yalnızca kendi olay örgüsünü anlatan bağımsız bir roman değil, aynı zamanda serinin sonraki kitaplarına temel hazırlayan bir başlangıç kitabıdır.

 

Hikâye, İngiltere’de sınıf farklarının belirgin olduğu bir dönemde geçer. Aile sırları, dostluk, aşk ve yükselme isteği romanın temel konularıdır. Romanın başkahramanı Harry Clifton, Bristol’de yoksul bir çevrede büyür. Babasının savaşta öldüğünü düşünür. Annesi Maisie, oğlunun daha iyi bir hayat yaşaması için büyük çaba gösterir.

  

Harry, okulda başarılı ve müzik konusunda yetenekli bir çocuktur. Öğretmenlerinin ve çevresindeki bazı insanların desteği sayesinde iyi bir eğitim alma fırsatı bulur. Harry’nin hayatı, varlıklı Barrington ailesiyle tanışınca değişir. Bu aile sayesinde farklı bir dünyayı görür. Ailenin oğlu Giles ile yakın arkadaş olur. Daha sonra Giles’ın kız kardeşi Emma’ya karşı duygular beslemeye başlar.

 

Ancak Harry ile Barrington ailesi arasında büyük bir sınıf farkı vardır. Harry yoksul bir çevreden gelirken Barringtonlar zengin ve güçlü bir ailedir. Bu fark, Harry’nin ilişkilerini ve geleceğini etkiler. Romanın en önemli konusu Harry’nin babasıyla ilgili gerçektir. Harry, babasının savaşta öldüğüne inanır; fakat zamanla bu konuda bazı şüpheler ortaya çıkar. Annesi Maisie’nin sakladığı bilgiler ve Barrington ailesinin geçmişi, olayları daha karmaşık hâle getirir. Okur, farklı karakterlerin bakış açıları sayesinde bu sırları yavaş yavaş öğrenir. Her karakter geçmişin başka bir bölümünü anlatır. Harry’nin hayatındaki değişimler yalnızca kendi çalışkanlığıyla gerçekleşmez. Annesinin fedakârlığı, öğretmenlerinin desteği ve arkadaşlarının yardımı da önemlidir.

 

Kitabın dili akıcıdır. Kısa bölümler ve bölüm sonlarında bırakılan sorular, okurun merakını canlı tutar. Özellikle Harry’nin babasının kim olduğu ve ailesinin geçmişinde neler yaşandığı soruları roman boyunca önemini korur. Fakat bazı olaylarda rastlantıların fazla kullanılması ve iyi karakterlerle kötü karakterlerin çok net ayrılması, hikâyeyi biraz basitleştirir.

 

Harry’nin hikâyesi bu kitapta tamamlanmaz. Roman, onun geleceğiyle ilgili yeni sorular bırakarak serinin devamına kapı açar. “Clifton Günlükleri”nin diğer kitaplarında Harry’nin yaşamındaki gelişmeler, ailesinin geçmişi ve Barrington’larla olan ilişkisi daha da derinleşir. Böylece seri, tek bir karakterin yaşam öyküsünün ötesine geçerek iki ailenin kuşaklar boyunca süren bağlarını, çatışmalarını ve sırlarını anlatan geniş kapsamlı bir aile destanına dönüşür.

 

Yediveren Yayınevi tarafından 2025’te ilk baskısı yapılan kitap 478 sayfadır.

Av.Yakup BAROKAS


Bir önceki kitap tanıtımını gördünüz mü?




Bu haftaki peraşada yer alan bir sahne Yahudi kanununda iz bırakmıştır. Avraam, hizmetkârını oğlu Yitshak’a bir eş bulmaya gönderir. Hizmetkârı Rivka’yı bulur ve onu beraberinde geri getirir. Rivka’nın, müstakbel kocasını gördüğü ilk an kayda değer niteliktedir. Yitshak ‘akşama doğru, kırda düşünceye dalmaya çıkmıştır’. Bu, Yitshak hakkında son derece yerinde bir tasvirdir.

 

Yitshak, Tanah’taki kahramanlar içinde en sessiz simadır. Yaakov ve Moşe, müstakbel eşlerini, cesaret ve iyilik eylemleri gerçekleştirdikleri bir kuyu başında bulmuşlardır. Yitshak’ın durumunda ise, kuyu başında iyilik eyleminde bulunan Rivka’dır – buna karşılık Yitshak şahsen orada bile değildir. Onun yerine, müstakbel eşini bulmak için gönderilen kişi, babasının hizmetkârıdır.

 

Yitshak kendi dünyasında yaşayan, içine kapanık, iç gözlemci biridir. Evlilik yaşamlarında aktif olan taraf genellikle Rivka’dır. Kırda meditasyon tam da Yitshak’ın karakteristik tavrıdır. Yitshak karmaşık bir psikolojiye sahip biridir. Nasıl olmasın? Gençliğinde mizbeah üzerinde bağlanıp neredeyse boğazlanmışken, o anın Yitshak’ın ruhunda bıraktığı iz hakkında ancak tahmin yürütülebilir. Bunun sonucu da (Tora bize insanların en derin duyguları hakkında genellikle yalnızca dolaylı ipuçları verdiği için) onun ilgi çekici biçimde kapalı, anlaşılması güç bir kişiliğe sahip olmasıdır. Yitshak hakkında bildiklerimiz, Bereşit’te karşımıza çıkan diğer herkesle ilgili bildiklerimizden daha azdır.

 

Psikolojiden çok, alahayla ilgilenen Talmud, bu pasuktan kendi çıkarımını yapar. Yitshak’ın “düşünceye dalması”, aslında bir duaydı. “Akşama doğru” ifadesi öğleden sonrayı belirtmektedir. Eğer Yitshak’ın davranışının normatif sonuçları varsa, bu pasuk Yitshak’ın, öğleden sonra edilen Minha duasını tesis ettiği anlamına gelmektedir. Üç Atamız ile dua arasındaki bağlantı nedir?

Talmud, her gün edilen üç duanın kaynağı konusunda Hahamlarımız arasındaki ünlü bir tartışmayı kaydeder. Acaba bu dualar geçmişte Bet Amikdaş’ta gerçekleştirilen korbanların yerini mi tutmaktadır? Yoksa kökleri Yisrael’in geçmişinin en başlarına kadar geri mi gitmektedir?

 

[Şöyle] denmiştir: Rabi Hanina’nın oğlu Rabi Yose [şöyle] dedi: Duaları Atalar tesis ettiler. [Farklı görüşteki] Rabi Yeoşua ben Levi [ise şöyle] dedi: Dualar tamid-korbanlarına (her gün düzenli olarak sabah ve akşam yapılan toplumsal korbanlar) denk olarak tesis edildiler.

 

[Bir öğretide] Rabi Hanina’nın oğlu Rabi Yose[’nin görüşü] gibi öğretildi ve [başka bir öğretide] Rabi Yeoşua ben Levi[’nin görüşü] gibi öğretildi. [Her biri için onu destekleyen bir kaynak var.]

Rabi Hanina’nın oğlu Rabi Yose[’nin görüşü] gibi öğretildi [derken kastedilen öğreti şudur]:

 

Avraam, Şahrit (sabah) duasını tesis etti. Pasukta söylendiği gibi “Avraam, [daha önce] orada [Tanrı’nın huzurunda ayakta] durduğu (İbranice: Amad) yere [gitmek üzere] sabah erken kalktı” (Bereşit 19:27). Ve [“ayakta durma” veya “ayağa kalkma” anlamına gelen] Amida [sözcüğü bu bağlamda] duadan başka bir şey değildir. Pasukta söylendiği gibi: “Pinehas [ayağa] kalktı (VayaAmod) ve dua etti” (Teilim 106:30).

 

Yitshak, Minha (öğleden sonra) duasını tesis etti. Pasukta söylendiği gibi “Yitshak akşama doğru kırda düşünceye dalmaya (İbranice: LaSuah) çıktı” (Bereşit 24:63). Ve [“düşünceye dalma” veya “konuşma” anlamına gelen] Siha [sözcüğü bu bağlamda] duadan başka bir şey değildir. Pasukta söylendiği gibi “Zayıf düştüğünde A-Şem’in huzurunda konuşmasını (İbranice: Siho) döken mazlumun duası” (Teilim 102:1).

 

Yaakov, Arvit (akşam) duasını tesis etti. Pasukta söylendiği gibi “O yere rast geldi (İbranice VayiFga) ve orada geceledi” (Bereşit 28:11). Ve [“rast gelme”, “karşılaşma” veya “yakarma”, “ricacı olma” anlamına gelen] Pegia [sözcüğü bu bağlamda] duadan başka bir şey değildir. Pasukta söylendiği gibi: “Ve sen, bu ulus uğruna dua etme, onlar uğruna çığlık ve dua yükseltme ve Bana ricacı olma (İbranice: Veal TiFga Bi)” (Yirmeyau 7:16).

Rabi Yeoşua ben Levi[’nin görüşü] gibi öğretildi [derken kastedilen öğreti ise şudur]:

 

[Hahamlar] neden “Sabah duası öğle vaktine kadardır” dediler? Çünkü sabah [vakti yapılan] tamid-korbanı öğle vaktine kadar gerçekleştirilebilir. [Diğer hahamlardan farklı görüşte olan] Rabi Yeuda ise [şöyle] der: [Sabah duası gün içinde ilk] dört saat [dolana] kadardır, çünkü sabah [vakti yapılan] tamid-korbanı dört saat [dolana] kadar gerçekleştirilebilir.

 

Ve neden “Öğleden sonra duası akşama kadardır” dediler? Çünkü öğleden sonra [yapılan] tamid-korbanı akşama kadar gerçekleştirilebilir. [Farklı görüşte olan] Rabi Yeuda ise [şöyle] der: [Öğleden sonra duası] Pelag Minha’ya [yani öğle vaktinden akşama kadar olan sürenin tam ortasına] kadardır, çünkü öğleden sonra [yapılan] tamid-korbanı Pelag Minha’ya kadar gerçekleştirilebilir.

 

Ve neden “Gece duasının sabit [bir vakti] yoktur” dediler? Çünkü [korbanların] akşama kadar [Mizbeah, yani “sunak” üzerindeki ateşte tamamen yanıp] tükenmemiş olan parçaları ve yağları, gece boyunca sunulur.

(Talmud – Berahot 26b)

 

Bu görüş ayrılığında alaha ve tarihten çok daha fazlası söz konusudur. Asıl mesele, bizzat duanın mahiyetidir.


Tanah dönemindeki Yahudilikte birbirinden farklı iki manevi gelenek vardı. Bir yanda atalar ve peygamberler yer alıyordu. Onlar, tabiri caizse, olağanüstü yetenekleri olan olağan insanlardı. Bu yeteneklerin başında, Tanrı’yla konuşabilme ve O’nun sesini dinleyebilme kabiliyeti geliyordu. Atalar birer çobandı. Aynı şekilde Moşe de. Onlar resmi bir görevi veya makamı simgeleyen özel herhangi bir giysi giymezlerdi. Çağlarındaki şehirlerden uzakta yaşarlardı. Şehir uygarlığının gürültüsünden ırak, yalnızken, Tanrı’nın sözünü duyuyorlar ve ona kulak veriyorlardı. Durum gerektirdiğinde dua ediyorlardı. Hiçbir dua birbirinin aynısı değildi. Onlar kendi varlıklarının derinliklerinden, tüm Varlığın derinliği olan Tanrı’ya konuşuyorlardı. Ataların ve peygamberlerin dua tarzı böyleydi.

 

Bir de farklı bir dini kişilik vardı: Koen. Onun mevki belirten özel giysileri vardı. Diğerlerinden ayrılmış olan bir “kutsal adam”dı (kadoş, yani “kutsal” sözcüğünün temel anlamı budur: “ayrı olan”). Onun için avoda, yani Tanrı’ya yönelik “ibadet”, öncelikli olarak bir korbanın sunulması anlamına geliyordu. Korbanlara ilişkin her şey ayrıntılı, emredici hükümlere tabiydi. Temidim, yani düzenli korbanların kendi vakitleri (sabah ve öğleden sonra), kendi yerleri (Mişkan ve daha sonraları Bet Amikdaş) ve kesin bir şekilde tanımlanmış, hiç değişmeyen, hep aynı olan kendi ritüelleri vardı.

 

Spontanelik, peygamber için asli bir nitelik iken, Koen için felaket demekti. Aaron’un iki oğlu, Nadav ve Aviu, Mişkan’ın ibadete açılışı sırasında anın atmosferine kapılarak kendi sunularını getirmişler ve bunun sonucunda hayatlarını kaybetmişlerdi. Peygamber, dini yaşamın “şimdi”sini temsil ediyorsa, Koen, sonsuzluğu temsil eder. Peygamber ve Koen, ruhun farklı yönlerine ve toplumun farklı ihtiyaçlarına hitap ederler. Spontanelik olmazsa, ruh solar; sabit bir yapı ve düzen olmazsa, her şey kaosa sürüklenir. Peygamberler olmasaydı Yisrael’in inancı zamanla köhneleşirdi; Koenler olmasaydı, Yisrael’in inancı asla bir ulusun yaşamını düzenleyen kurallar bütünü haline gelmezdi.

 

Dolayısıyla Rabi Hanina’nın oğlu Rabi Yose ile Rabi Yeoşua ben Levi arasındaki görüş ayrılığında asıl mesele şudur: Dua bu geleneklerin hangisine aittir? Atalara mı, Koenlere mi? Yakarışa mı, korbanlara mı? Ruhun kişisel diyaloguna mı, ulusun kolektif ibadetine mi?

Yahudilik hakkında en dikkate değer ve buna karşılık pek az dikkate nail olan gerçeklerden biri, bugüne kadar bu uygulamaların her ikisini de koruyor olduğumuzdur. Çünkü bizler sabah ve öğleden sonra dualarında her Amida’yı (ayakta söylenen merkezi dua) iki kez söyleriz: bir kez bireysel olarak sessizce ve ardından cemaat halinde aleni ve kolektif bir şekilde (“Hazarat A-Şats – Hazanın Yaptığı Tekrar”). Sessiz dua, Avraam, Yitshak ve Yaakov’un, Rahel ve Hanna’nın dünyasına aittir – özeldir, kişiseldir ve [belli başlı alaha parametreleri dâhilinde] kişiselleştirilmiş dilekler içerebilir. Hazanın yaptığı tekrar ise korbanların mantığını takip eder (ve bu nedenle, akşam duası olan Arvit’te Amida tekrarı yoktur, çünkü Bet Amikdaş’ta gece vakti korban yapılmazdı).  Böylece, Ataların ve Koenlerin her ikisinin geleneklerini de korumaktayız.

 

En az bunun kadar kayda değer olan bir başka nokta da duaların karakterlerindeki farklardır. Bunlar, Ataların farklı kişiliklere ve geçmişlere sahip olmalarından kaynaklanır.

Selefim, Lord Jacobovits (hatırası mübarek olsun), güneşin günün çeşitli aşamalarındaki konumunun, Ataların konumlarını yansıttığına işaret ederdi. Sabah saatlerinde güneş doğudadır – ve Avraam, yaşamına doğuda, Kaldelilerin Ur şehrinde, yani Mezopotamya’da başlamıştı. Öğleden sonranın erken saatlerinde güneş tepede, gökyüzünün ortasındadır – bu da bize Yitshak’ın, hayatının bütününü, daha sonraları Erets Yisrael haline gelecek olan Kenaan topraklarının içinde geçirdiğini hatırlatır. Akşam saatlerinde güneş batıdadır – tıpkı yaşamı batıda, Mısır’da sürgündeyken sona ermiş olan Yaakov gibi.

 

Günün farklı saatlerinin kendilerine özgü ruh hali de üç Atamızın yaşamlarından yansır. Avraam, sabahtır: yeni bir inancın şafağıdır. Çoktanrıcılık ve paganizmin kendi içindeki çelişkilerini fark ederek babasının putlarını kıran o olmuştur. Avraam’ın inanç kariyeri, topraklarından, doğduğu yerden, baba evinden uzaklara, yeni ve bilinmeyen bir hedefe doğru yaptığı bir yolculukla başlamıştır. Avraam, başlangıcı – insanlığın inanç tarihinde yeni bir sayfayı – temsil eder.

Yitshak, öğleden sonradır. Günün bu kısmında dikkate değer hiçbir şey yoktur; karanlıktan aydınlığa veya gündüzden geceye doğru niteliksel hiçbir değişim görülmez. Bunun yerine, yavaş bir geçiş, neredeyse hiç algılanamayan bir kayma vardır. Yitshak, gündüz ile gece arasındaki ve Avraam ile Yaakov’un, her ikisi de çalkantılı olaylarla dolu olan yaşamları arasındaki köprüdür. Yitshak’ın kendi hayatı nispeten olaysız ve pasiftir. Olayları harekete geçiren başlıca kişi o değildir. Yine de, köprü olmadan bir taraftan diğerine geçmek mümkün değildir. Avraam putları kıran kişiyken, Yitshak, devamlılığın sessiz cesaretini temsil eder ki bu olmasaydı, antlaşma projesi bütünüyle sona ererdi.

 

Yaakov gecedir. Merdivenler ve meleklerle ilgili o müthiş vizyonunu gece vakti görmüştür. Bilinmeyen bir rakiple güreşmesi de gece vakti olmuştur. Yaakov günlerini sürgünde, köleliğin uzun ve karanlık gecesinin başında tamamlamıştır. Onun en önemli gücü vazgeçmemesidir. Dünyaya, kardeşinin topuğunu tutarak gelmiştir. Kendisiyle güreşen yabancının gitmesine izin vermemiştir. Avraam özgünlüğü, Yitshak devamlılığı temsil ediyorsa, Yaakov da sebatı temsil eder.

 

Her biriyle ilişkilendirilen fiiller de farklıdır. Avraam “sabah erken kalkar” ve “ayakta durur”. Konu dua olduğunda, Avraam, bunu başlatan kişidir. Kendisinin “toz ve külden ibaret” olduğunu kabul ederek, yine de tüm zamanların en cüretkâr duasını telaffuz eder: “Tüm dünyanın Yargıcı adil davranmayacak mı?” Bu, amida şeklindeki duadır.

 

Bunun aksine, Yaakov “rast gelmektedir” veya “karşılaşmaktadır”. Evinden kaçarken o Tanrı’yı değil, Tanrı onu aramıştır. Yaakov’un melekler ve merdivenle ilgili vizyonu öncesinde Tora’nın kullandığı ifade vayifga ba-Makom’dur. Rabinik İbranicede bu “Tanrı’ya rast geldi” anlamına gelebilir. Bazı manevi deneyimler vardır ki, onları en az beklediğimiz anda yaşarız – yalnızken, korkuyorken, tamamen farklı bir şeyi düşünürken. Yaakov’un dua vizyonu buydu. Ruhun yaşamındaki her şey bizim kontrolümüz altında gelişmeyebilir. Büyük dönüştürücü deneyimler – aşk, ani bir güzellik duygusu, içimizde aniden bir mutluluk yükselişi – öngörülemez bir şekilde meydana gelir ve bizi, Wordsworth’un ünlü ifadesiyle, “sevinçten şaşkına dönmüş” halde bırakır. Yaakov’un aydınlanma anının görkemi, gece vakti, korku ve kaçışın ortasında vuku bulmuş olmasındadır. Bu, pegia şeklindeki duadır.

 

Üçüncü bir dua türü vardır. Yitshak, kırda ‘düşünceye dalmıştır’ – ancak bu eylemi ifade eden siha sözcüğü, çağdaş İbranicede yalnızca tefekkür ve meditasyon değil, aynı zamanda – ve aslına bakılırsa öncelikli olarak – konuşma veya sohbet anlamına gelir. Talmud, Yitshak bağlamında en siha ella tefila – “siha duadan başka bir şey değildir” – dediği zaman bunu “sohbet bir dua şeklidir” şeklinde anlayabiliriz – ve derin bir anlamda öyledir de. Dua, bir sohbettir (göklerle yeryüzü arasında). Ancak sohbet de bir duadır – çünkü gerçek bir sohbette kendimizi başka bir kişinin realitesine açarız. Onun dünyasına gireriz. Her şeyi bize ait olmayan bir perspektiften görmeye başlarız. İki benlik birbirine temas ettiğinde her ikisi de değişime uğrar.

 

Dolayısıyla, gerçek bir insani sohbet, dua eylemine bir hazırlıktır ve onun mikrokozmik bir şeklidir. Çünkü dua sırasında dikkatimizi Tanrı’nın varlığına verir, hem konuşur hem dinleriz; kendimizi bizimkinden farklı ve sonsuz enginliğe sahip bir gerçekliğe açarız ve bunun sonucunda farklı bir insan haline geliriz. Dua bir monolog değil, bir diyalogdur. Her Amida’dan önce “Ey Tanrım; dudaklarımı aç ve ağzım, övgünü dile getirsin” deriz. Dolayısıyla gerçek anlamda, dua ederken yalnızca biz konuşmayız; bize de konuşulur ve bizim aracılığımızla da konuşulur. Tanrı – ve Yahudi inancının gelenekleri – bizim aracılığımızla konuşur. Kullandığımız sözlerin bizzat kendileri bize değil, halkımızın, Tanrı ile karşılaştığı ve O’na verdiği cevapları dile getirdiği binlerce yıllık geçmişine aittir. Dua bir elektrik bağlantısına benzer. Bağlantı sürdüğü müddetçe evrenin (yaratılışın) ve Yahudi tarihinin (kurtuluşun) enerjisinin akacağı bir kanal haline geliriz ve onu kendimize mal ederiz. Bu, siha şeklindeki duadır.

 

Sonuç olarak maneviyatın üç şekli vardır ve bunların her birini tek bir gün içinde deneyimleriz: İnsani arayış (Avraam, sabah duası), İlahi karşılaşma (Yaakov, gece duası) ve diyalog (Yitshak, öğleden sonra duası). Atalarımızın yaşamındaki üç olayın – Avraam’ın erken kalkışı, Yitshak’ın kırdaki meditasyonu ve Yaakov’un gece vizyonu – yalnızca geçmişe ait olaylar olarak kalmayıp, onların ortaya koydukları emsalin rehberliğinde, onların teşkil ettikleri örnekle yükseltilmiş, onların ruhuyla zenginleştirilmiş, onların ulaştıkları yüksekliklere çağrılmış halde onların izlerini takip eden bizler için kalıcı birer olanak haline de gelmesi işte bu şekilde olmuştur.


Jonathan Sacks’tan Çeviren:

Moshe FARSİ

 

 Jonathan SACKS’tan çeviren Moshe FARSİ'nin bir önceki yazısı için tıklayınız...

 

 


Featured Posts
Recent Posts
Archive
Search By Tags
Follow Us
  • Whatsapp
  • Facebook Basic Square
  • Twitter Basic Square
  • Google+ Basic Square
bottom of page