El umor judio es konkreto. Se trata de un tema spesifiko. Se burla de munchas kozas, de la vida de los judios, de muestro amor por paras, del komerso, del antisemitizmo, de la relijion, de muestras tradisiones, de la madre judia, de la famiya judia, de munchas kozas ke mos enteresa. Mezmo, munchas vezes mos aze riir en las situasiones ke son de yorar.
El umor judio es muy tolerente. Tenemos munchos kuentos ke kritikan mezmo muestra relijion. Mozotros, en los kuentos, kritikamos solo los judios, ma nunka no mos burlamos de las otras nasiones. No kritikamos el komporto de los otros kontra los judios, ma mos burlamos del komporto de los judios kontra los otros.
Lo mas esansiel de todo en los judios, es la famiya. La madre i el padre judio azen todo lo ke pueden para ke sus ijos adelanten. Lo mas, la madre judia. La madre judia (komo dizen ‘yiddishe mama’ en la literatura), es mas fuerte del padre, i le pasa mas muncho la palavra kon los ijos.
El umor judio tambien puede ser sarkastiko. A las vezes, el tema del umor es mas fuerte de la riza. A las vezes, en lugar de rizas, las reaksiones mas esperadas son envitasiones a pensar. Munchas vezes kritika la grandeza i la ipokrizia.
El umor judio es demokratiko i es kontra la otoridad. Ay anekdotas ke kritikan los politikos i los administradores de la sosiedad en jeneral. La anekdota toma komo tema a los rabinos, savios, maestros, medikos, empresarios i filantropos de la komunidad i la kontradiksion entre el puevlo i el poder governante. Se trata del konflikto del judio kon su entorno i kon su komunidad...
El umor judio an jeneral es seriozo. Amostra los konfliktos de la mente i la lojika, analiza situasiones ke separa la rasionalidad del absurdo. A las vezes, el uniko buto del umor puede ser azer riir la djente. Ma, munchas vezes, los djugos mentales se eskonden detras del umor. Ay unos ke son krítikas, otros pueden ser enstruktivos o filozofikos, i tambien pueden ser un espejo para mozotros.
Te ries a una anekdota ma duspues sin kerer empesas a pensar. Puedemos dizir ke los judios son "pensadores djugetones". Sus vida difisil los aze realistos.
Ay burlas yamadas "shtoch", ke se empleya para redusir la arogansia de las personas ke se ven a si mas superiores i mas fuertes de los otros. El umor judio es un instrumento muy fuerte utilizado para kritikarse a si en la sosiedad. El umoristo, komo un profeto, aferra la djente en sus puntos febless. Los rabinos, los fonkionarios governamentales i los rikos siempre fueron utilizados komo sujetos de umor. El umor se utilizo para protejer los proves del abuzo de los superiores. Se puede dizir ke es una forma de relaksasion sosyal.
Dora NİYEGO
Es ke meldatesh la eskrita de una semana antes?
El 27 de Enero, es el aniversaryo de la liberasyon del kampo de konsantrasyon Auschwitz-Bikenau (1945)
Dia International en Rekuerdo de las viktimas del Holokosto por la Asamblea General de las Nasyones Unidas en el mez de Novembre 2005.
Sovre este sujeto ay miles i milyones de vidas i se puede eskrivir una biblioteka de livros. Ama kuando se dize holokosto, a mi me vyene al tino EL DIARYO DE ANNE FRANK. Porke era el primer livro ke meldi en este sujeto, en ke mi chikes.
Por siguro ke todos konosen esta istorya, yo penso ke kale repetarla para no olvidar el pasado.
NUNKA MAS
Anne Frank nasyo en Frankfurt Almanya en el anyo 1929.
Hitler detestava a los djudyos i los kulpava de los problemes del pais. Por esto el padre de Anna, Otto i la madre Edith Frank, desidaron de ir a bivir a Amsterdam. Otto Frank fondo un echo de pektina, una azete de jel ke se utilizava en las marmeladas. Anna, en poko tyempo se adapto a este pais, se fue a la eskola, se ambezo la lingua i topo amigas a su edad.
El 1 de Septembre 1939, Anna apenas teniya 10 anyos, empeso la sigunda gerra mondial, poko dospues los Nazis entraron a Hollanda. La vida de los djudyos se izo mas difisil. Los Nazis ovligaron a meter la estreya de davit en sus vistimyentas, defendyeron ke dingun djudyo no puede entrar a los parkes, sinemas i separaron las eskolas. Los djudyos fueron ovligados de ir solo a estas eskolas.
En la primavera de 1942, el padre de Anna, topo un lugar para eskondersen. El lugar era muy estrecho, Anna no deviya de azer bruido i estava kon espanto.
Antes de eskondersen Anna resivyo un diaryo en su aniversaryo de 13 anyos. Ayi eskriviya sus sentimyentos i pensamyentos. Tambyen eskrivyo konsejikas i eskritas de los livros ke meldava. Eskrivir le ayudava a pasar el tyempo.
Anna estava eskrivyendo un livro sovre sus rekuerdos ma malorozamente antes de eskaparlo, la polisiya la topo. El 4 de Agusto 1944. El ekipo de bushkar djudyos, anonso ke un myembro de un Noter nombrado Arnold Vanden Bergh, para salvar su famiya los dyo en mano.
En la operasyon, malgrado ke destruyeron todas las eskritas, unas kuantas fueron guadradas.
La famiya Frank fueron yevados al kampo de konsantrasyon de Auschwitz-Birkenau. El viaje kon treno, duro tres diyas i tres noches. En un vagon aviya kaji 100 personas, komida i agua no abastava i por tualet lo ke aviya solo una bota para todos.
Kuando arivaron a Auschwitz, kaji 350 personas fueron mandados a las kamaretas de gaz.
En el mez de Novembre 1944 Anna fue mandada al campo de konsantrasyon Bergen-Belsen. De komer no aviya, el tyempo friyo i una epidemiya de Tifüs. Povereta Anna no puido mas resistir i en el anyo 1945 muryo de tifus.
Kuando eskapo la gerra el solo ke kedo en vida fue OTTO FRANK.
Otto Frank, dedikado a kitar el livro de su kerida ija Anna. Izo lo ke izo en 1947 parvino a publikar este livro.
“El diaryo de Anna” alkanso una fama mondial, se traduizo a 70 linguas, se adapto al teatro i al sinema, todos konosyeron la istorya. En 1960 el lugar ande se eskondiya se izo muzeo.
El livro empesa kon estas palavras:
“Lo ke teniya 13 anyos, mas de dos anyos bivi kon espanto, eskondida, afrita de avlar de riyir en gritando i de mirar por la ventana.
Ansi empesi a eskrivir en mi diaryo, eskrivir era la unika manera de imajinar. Lo mas difisil era el silensyo. No saviya ken estavan bivos, eske un diya va korrer en la kaye? Eske un diya va pueder ver el syelo sin tremblar?
No teniya libertad ma kada fraza ke eskriviya me dava fuersa para rezistir.
Un diya ya oyi la boz de los pasos, la Gestapo ya mos topo, ya mos estan yevando a los kampos de konsantrasyon, peryi a mi madre, a mi ermanika, pedri todo.... solo una koza no pedri, la kreensya
Ya se, Yo no va bivir ma mis palavras van a bivir
En vezes mezmo si peryes todo, tus palavras pueden gerrear por ti”.
NUNKA MAS.
Forti BAROKAS
Es ke meldatesh la eskrita de una semana antes?
Geçtiğimiz hafta ailemiz için fevkalade önemliydi: Paris’de yaşayan kızımız Livia ve eşi Tommy’nin ikinci çocukları Joya dünyaya geldi. Londra’da Mina (10), Lia (7) ve Paris’de Dario (6) sonrası dördüncü torunumuza kavuşmanın heyecanını yaşadık hep birlikte…
Hep üç çocuk sahibi olmak isterdim fakat Nadia ikincisinden sonra pes dedi. Çocuklarımız da 2’de duracaklarını beyan ettiler. Nüfusun ayni düzeyi tutturması için gereken kadın başına asgari 2,1 doğurganlık oranının az gerisinde kalarak nüfusun artışına tam katkıda bulunamadığımız kesin.
Fakat ne gam! Avrupa ve Türkiye ortalamasının bir hayli üzerindeyiz ve ziyadesiyle mutluyuz.
Biz ne kadar sevinçli isek de tüm Avrupa’nın ileri gelenleri ve demografi uzmanlarının suratlarından düşen bin parça. Doğurganlık oranı (kadın başına ortalama çocuk sayısı) müthiş azaldı. Katolik Fransa’da uzunca bir süre % 2’lerde seyreden oran 2025’te 1,56’ya düştü. Bu gidişle, göçmenler ile beslenmediği takdirde, 2100 Fransa’sının nüfusu bugünkü 70 milyondan 60’a düşebilir.
Sıkıntı o kadar büyük ki Fransa’nın en büyük haftalık mecmuasının son kapağı “baby blues” (çocuksuzluk hüznü) diye yayınlandı. Esasında Fransa’nın durumu diğer Avrupa ülkelerine göre o kadar kötü değil: İspanya 1,4, İtalya 1,31, İngiltere 1,76, Almanya 1,62. Kıtanın genelinde 2100 yılı itibariyle nüfusun %20 azalması bekleniyor.
Türkiye’de de durum farklı değil. Doğurganlık oranı bir zamanların 3 çocuğundan şimdilerde 1,5’a düşmüş. Nüfus artışı 2044 yılında 89 milyon ile zirveye vardıktan sonra 2100’de 55’e iniyor (TUİK).
İsrail ise bu eğilimlerin tamamen tersine ilerliyor: doğurganlık oranı gelişmiş ülkeler içinde 2,89 ile en yükseklerde. Bu düzeyin nedenleri arasında dindarların (Haredi) ortalama 6 çocuk yapmaları var fakat laik İsraillilerin dahi doğurganlık ortalaması 2,4 bir hayli önde. Arap asıllı vatandaşlar dahi 3’lerden 2,2’lere düştü.
Gelişmiş ülkelerin doğurganlık oranlarının devamlı azalmasına nispet yaparcasına Yahudi Devleti vatandaşlarının bu kadar çocuk sahibi olmalarının nedenleri arasında Tevrat ve Yahudi geleneklerinin “çoğalmayı” öğütlemeleri, dünya Yahudilerinin 1/3’ünün Soykırımda öldürülmelerine tepki ve nesillerin yakın yaşamalarından dolayı nine ve dedelerin torunlara bakması da yatar.
İnsanlar neden çocuk yapmıyorlar veya az ile yetiniyorlar? “Bu dünyaya çocuk getirilmez” den tutun da “maliyeti çok yüksek”e varıncaya kadar, “rejime güvenmiyorum”dan “hayatımı yaşamak istiyorum, özveride bulunamam”a kadar onlarca neden sayılabilir.
Nüfus daralmasının uzun vadeli sonucu bir ulusu veya toplumu geriletmeye ve ortadan kaldırmaya kadar gidebilir. Yaşlılara bakım fonlarının genç kuşaklar tarafından oluşturulmaması, ekonomik büyümenin yavaşlaması, gelecek umutlarının yitirilmesi gibi.
Neyse bu kötümserliğe kendimizi kaptırmadığımıza sevinelim. Ailecek elimizden gelen çabayı göstermeye çalıştık, ileriyi düşünerek.
Ralf ARDİTTİ
IYT dip not :
İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.
Bir önceki yazımı okudunuz mu?
