Türk Yahudilerinin Daralan Dünyası: Trakya’dan 20 Kura İhtiyata
Anadolu'ya sevk edilen bu gayrimüslim ihtiyatlar, hayvan taşımacılığında kullanılan pencereleri küçük, üzeri kapalı yük vagonlarına 40'ar, 42'şer kişi halinde hapsedilerek günlerce süren yolculuklar yapmak zorunda kaldılar. Ayaklarına kramplar giren, havasızlıktan bitkin düşen esir benzeri bu kafilelere yol boyunca yalnızca kuru ekmek, zeytin ve bayat kavurma verildi. Birliklerine ulaştıklarında ise kışla komutanlarının "Burası İstanbul değil! Memleketinizi, ailelerinizi ve eski hayatınızı unutun! Emirlere itaat etmezseniz bir daha evinizi göremezsiniz!" şeklindeki sert tehditleriyle karşılaştılar.
"Buradan sağ çıkamayacaksınız, mezarlarınızı kazıyorsunuz"
Rıfat Bali - Bir Türkleştirme serüveni: 1923 – 1945, 20 Kura Nafia Kamplarına sevk ve yaşama şartları
Artan baskılar ve ayrımcılık
1934 Trakya olaylarının ardından Türkiye Yahudileri yeni bir hayat kurmaya çalıştılar. Trakya’daki ailelerin bir bölümü evlerini ve işlerini geride bırakarak ya başka şehirlere ya da yurt dışına gittiler. Cumhuriyet’in eşit vatandaşlık vaadi ile gündelik hayatta karşılaşılan baskılar arasındaki mesafe giderek açılıyor, Yahudi aileler kendilerini güvende hissetme ve çocuklarının geleceğini koruma kaygısıyla yaşıyordu.
1935 yılında azınlık okulları üzerindeki baskılar arttı. İbranice eğitim sadece dini içerikle sınırlandı. Ladino konuşan Yahudi vatandaşları hedef alan "Vatandaş Türkçe Konuş!" kampanyaları, yerel yönetimlerin kestiği para cezalarıyla kamusallaştı. Ticarette ve devlet dairelerinde “Müslüman Türk” olma şartının yazısız bir kurala dönüşmesi, Yahudi gençlerin kamu istihdamını ve geleceğini tamamen sıfırladı. 1938 Cemiyetler Kanunu ile cemaat esasına dayalı tüm hayır kurumları kapatılarak Yahudi toplumunun asırlık kurumsal ve sosyal omurgası da çökertildi. Cemaat fakirlerine yardım edemez, kendi hastanelerini ve yetimhanelerini bağımsız yönetemez hale geldi.
1934 Trakya olaylarının ardından ve bu baskılar sonucu Yahudilerin yurt dışına göçü belirgin biçimde arttı. 1934 sonbaharında ülkeyi terk etmek isteyen Yahudilere 1,800 pasaport verilmişti. Trakya'dan ayrılan yüzlerce aile Barselona'ya yerleşirken, bir bölümü Filistin'e yöneldi. Hükümet her türlü Siyonist örgütlenmeyi yasadışı saysa da Yahudi gençlik grupları gizlice örgütlenerek Filistin'e gitmenin yollarını aradı. Artan baskılara orantılı olarak Türkiye'den Yahudilerin göçü her yıl katlanarak devam edecekti.
Sertleşen kanunlar ve artan baskılar dışında, Trakya olaylarından savaş yıllarının başına kadar Türk Yahudilerini etkileyen en belirgin olaylar Soyadı Kanunu, 20 Kura Nafia ve Avrupa Yahudilerinin Türkiye üzerinden Nazilerden kaçma çabaları oldu.
Soyadı kanunu
1934’te kabul edilen Soyadı Kanunuyla, bütün vatandaşların bir soyadı alması gerekti. Yahudilerin aslında soyadı vardı. Fakat artan antisemitizm ve ayrımcı ortamda pek çok Yahudi aile göze batmamak için Türk bir isim ve soyadı almayı tercih etti. Birkaç örnek vermek gerekirse Polikar Paker, Mitrani Bener, Behar ise Şayir adını aldı. Adato ailesinin bir kısmı da soyaını Ada olarak değiştirildi. [Erol Haker]
Trakya Olaylarıyla dünyası dağılan Liya Adato 1938 ‘de mahkeme kararıyla Adato soyadı yerine "Haker" soyadını benimsedi. Aile fertleri de Yahudi isimlerini bırakıp Türk isimleri aldılar. Liya İlhan olurken, Ester Münevver, Suzan Sultana, Yako Aykut, Elio Erol, Moris Altan, Barzilay Burhan, Raşel Aysel olmuştu.
İsim değiştirme konusunda ailede trajikomik bir hikaye anlatılır. II. dünya savaşının başlamasıyla Trakya askeri bölge ilan edildi ve gidiş gelişlerde kimlik kontrolü başladı. Trende bir görevlinin kendisine adını sorması üzerine panikleyen Ester, eşine dönerek Ladino’ca “Asi bivas tu Liya dize me komo me yamava yo” (Liya, söyle ne olur benim adım neydi?)” diye sormuştur.
Bazı Yahudi aileler soyadlarını değiştirmekle yetinmediler, Yahudilikten çıkıp resmen İslam’ı kabul ettiler. Erol Haker, 9 yaşında yaşadıklarını şöyle anlatıyor:
“1938 Sonbaharında…bir akşam babam… o andan itibaren artık Yahudi olmayacağımız, bunun yerine Türk olacağımızı, konuşma dilimizin Fransızca değil Türkçe olacağını anlattı… Bizi Müslüman yaptığını söylemedi. Kardeşim ve ben imam huzurunda gerçekleşen birkaç kez kelime-i şehadet getirmekle gerçekleşen normal Müslüman olma sürecinden geçmedik…tören babam için yapıldı. Ateizmi şiddetle savunan babamın, imamın isteği üzerine müteaddit defalar kelime-i şehadet getirmesini izlemek epey eğlenceli olmuştur.
Evde ya da okulda Müslümanlığın ne olduğu veya nasıl ibadet edeceğim konusunda on dakikalık bir eğitim bile almadım…Yahudi sözcüğünü de babamın artık öyle olmadığıma hükmettiği ana kadar da duymamıştım.”
20 Kura Nafıa Askerleri (1941–1942)
Eylül 1939’da II. Dünya Savaşı başladı. Savaşın başlamasıyla hükümet Yahudilerin muharip birliklerde görev yapmasını kısıtladı. Yahudiler silah taşımayacak, emir eri ve yardımcı hizmetlerde görevlendirilecekti.
1941 baharında Alman orduları Yunanistan’a saldırıp, savaş Türkiye sınırlarına dayanınca 10 Nisan 1941’de ülkede seferberlik ilan edildi.
22 Nisan 1941 tarihli Bakanlar Kurulu toplantısında:
“Genelkurmay Başkanlığının lüzum gösterdiği bölgelerdeki yolları sür’atle tamir ettirmek için, Nafıa Vekaleti (Bayındırlık bakanlığı) emrine verilmek üzere, İstanbul mıntıkasındaki seferberlik tertibatına dahil (1)312-(1)329 doğumluların bütün gayri İslamlarının tutarı olan 12i000 kişinin celbi...” kararlaştırıldı.
Alınan bu kararın ardından İstanbul’dan 12,000, Türkiye genelinde tahminen 20,000 ile 30,000, 27-40 yaşları arasında gayrimüslim erkek silah altına alındı. Bunlar, polis ve jandarma tarafından evlerinden ve sokaklardan kimlik kontrolü yapılarak ani bir operasyonla tutuklanır gibi toplandılar ve Anadolu'daki çalışma birliklerine gönderildiler. Askerlik hizmeti adı altında yapılan bu uygulamada silah verilmeden yol, demiryolu, havaalanı ve çeşitli inşaat işlerinde çalıştırıldılar.
Çalışma birlikleri ve yaşam koşulları
Nafıa birliklerinde görev yapanlar, zor yolculuk koşullarının yanı sıra ağır çalışma şartları, barınma ve su temini sorunları, hastalıklar ve yetersiz sağlık hizmetleriyle mücadele ettiler. Üniformaları asker değil, çöpçü üniformasıydı. Uygulama 14 ay sonra, Temmuz 1942'de sona erdi. Ölenlerin ve ağır hastalananların toplam sayısı bilinmemekle birlikte pek çok askerin hayatını kaybettiği veya sağlıklarının kalıcı biçimde bozulduğu bilinir.
Neden yalnızca gayrimüslimler?
Uygulamanın resmi gerekçesi savaş koşullarındaki seferberlikti. Fakat pek çok tarihçinin üzerinde birleştiği asıl neden gayrimüslimlere olan güvensizlikti.
Nitekim celpten birkaç ay önce, Kasım 1940’ta CHP’nin kapalı oturumunda Kazım Karabekir yalnızca Yahudilere duyulan güvensizliği değil, İstanbul'un demografik yapısını değiştirme düşüncesini de açıkça ortaya koyuyordu:
“İstanbul'un ahşap mahallelerini düşünüyoruz. İstanbul'un yarın sukutunu da düşünerek tedbir almalıyız. Oradaki Ermeni, Rum ve Yahudiler ne yapacaklardır? Binaenaleyh İstanbul'da Türk unsurunu hâkim vaziyete koymalıdır. Biz yalnız ahşap mahallelerin tahliyesini düşünmüyoruz. Yarın harp başlar başlamaz, Yahudiler telaş eder, intizamı ihlal ederek öteye beriye kaçmak isteyeceklerdir. Ordumuz, inşallah düşman karşısında zaferler kazanır; fakat aksini de düşünmelidir. Radyolarla, diğer vasıtalarla, matbuatımızla efkâr-ı umumiye ’ye istediğimiz gibi kuvvet verebiliriz. Fakat memleketin en mahrem dimağı olan bizim içimizde belirebilecek her türlü fena akıbetleri düşünmekte –zannediyorum– kimse mahzur görmez.”
“Tehlikenin İstanbul'a geldiği ve Yahudilerin Marmara sahillerine kaçıştığını düşünün! Ondan sonra Ermeniler gelir; bunların bugün, ihtimal ki Mihver elinde çok fenalık yapmak istidadında olan teşkilâtları olabilir.”
Rıfat Bali ayrıca uygulamanın amacının ayrımcı politikalar doğrultusunda, gayrimüslimlerin ekonomik konumunu zayıflatmak olduğunu da ekliyor.
Alman ordularının Bulgaristan’a girmesi Adato ailesinde de büyük endişe yaratmış. “Kasımpaşa’da fırınlar inşa ediliyor” gibi temelsiz dedikodular yayılırken, Nazilerin Türkiye’ye de girmeleri halinde doğuya kaçabilmek daha kolay olsun diye Erenköy’de bir ev kiralamışlardı. Sakat bir aile ferdi hariç, ailenin 27 40 yaşları arasındaki bütün erkekleri askere alındı. Erol Haker bu döneme ait hatıralarında yakınların yazdıkları mektupların olası bir cepheden değil iç Anadolu kentlerinden geldiğini ve yaptıklarının yararsız görünen çukur kazmak olduğunu yazıyor.
Yahudi ailelerine ve ekonomik hayata etkisi
Gayrimüslim iş gücünün çoğunun aynı zamanda işlerinden uzaklaştırılması, tabiatıyla işlerinin aksamasına yol açtı. İstanbul’daki Amerikan temsilciliği 30 Eylül 1941 tarihli raporunda da gayrimüslim erkeklerin topluca askere alınmasının bölgenin ekonomik hayatını olumsuz etkilediği belirtiliyordu.
Bilhassa Trakya'dan İstanbul'a göç ederek yeni bir hayat kurmaya çalışan aileler, erkeklerin askere alınmasıyla yeniden ağır bir geçim sıkıntısına düştü.
Işıl Demirel, bu olaylar sırasında daha çocuk yaşta olan bir Yahudinin hatıralarını anlatıyor:
“Çanakkaleli Mösyö D.’nin babası da Yirmi Kur’a askerlerindendi. O yedi yaşındayken, babası ikinci kez, büyükbabası ise nüfusa geç kaydettirildiğinden üçüncü kez asker olurlar. Erkeklerin yokluğunda elde kalan imkanlar kısa zamanda tükenir ve aile için zor zamanlar başlar:
Yardımla geçindik… Para yoktu. Para olmayınca ne bulursak. Bazı okuldan gelince cama oturur mahallede pişen yemekleri koklardım. Bizde bir önceki günden ne kaldıysa ya hamur çorbası ya patates olurdu. Zehra Hanım yaptıklarından taşırdı bize. Birkaç komşu daha öyle taşırdı yaptıklarını. Sırf bize değil… Birçok komşumuz bizim gibi.”
Cemaatin Sessizliği
Erkeklerin yaklaşık on dört ay boyunca ailelerinden ve işlerinden ayrı tutulması, gayrimüslimlerde derin izler bıraktı, fakat olay uluslararası alanda yankı yapmadı. 1941’deki dünya olayları göz önüne alındığında, bu olay dünyada diğer yaşananlara nispeten önemsizdi.
Dünya basınının sessiz kalması anlaşılır olsa da Ermeni, Rum ve Türk Yahudi cemaatlerinin en önemli yayın organlarından biri olan La Boz de Türkiye gazetesinin, cemaatin doğrudan yaşadığı 20 Kura uygulaması karşısında otosansür uygulamasını anlamak zor.
Araştırmacı Nesi Altaras anlatıyor:
“[20 kura askerliğe çağırılanlardan] gazetenin editörü Albert Cohen’in damadı, son derece kötü bir fiziksel ve ruhsal durumda geri döndü. Bu durum Cohen’i derinden sarstı ve hayal kırıklığını daha da artırdı. Buna rağmen zorunlu çalışma konusuna değinmekten kaçınan gazete 20 Kura kapsamındaki zorunlu çalışmayı, hükümetin açıkladığı şekilde askerlik hizmeti olarak gösterdi ve askere alınan Yahudi erkeklerin yoksul eşlerine ve çocuklarına yardım edilmesi gerektiğini haber yaptı. İhtiyaç sahiplerine yardım etmek ve erzak dağıtmak üzere bir cemaat komitesi kuruldu. Cohen’in kaleme aldığı bu satırlarda Yahudi erkeklerin ülkeyi koruyarak vatan görevlerini yerine getirdikleri anlatılıyordu. Ancak Cohen bunun doğru olmadığını biliyordu”. (İngilizceden tercüme).
“La Boz de Türkiye”nin 20 Kura ’ya karşı tutumu, giderek güçlenen Kayadez (sessizlik) anlayışının devamıydı. Cemaat, devleti karşısına almamak ve kurumlarını korumak amacıyla haksızlıkları açıkça dile getirmekten kaçınıyordu.
Onlarca yıl süren Türkleştirme politikaları, yükselen antisemitizm, 1934 Trakya olayları ve arkasına 20 Kura uygulaması, Türk Yahudilerinin Cumhuriyet’in eşit vatandaşlık vaadine duydukları güveni derinden sarstı. Güvene son darbeyi vuracak Varlık vergisinin temellerinin atıldığı bu yıllar, Yahudilerin artık bu ülkenin eşit ve istenen vatandaşları olmadıklarının son teyidi gibiydi.
Türkiye’nin Avrupa Yahudilerine kaşı tutumu
Nazi Almanya’sında Yahudilere yönelik ayrımcılık 1935 Nürnberg Yasalarıyla kurumsallaşmış, 9–10 Kasım 1938'deki Kristallnacht (Kristal Gece, 9-10 Kasım 1938'de Nazi Almanya’sında devlet destekli Yahudilere ait ev, iş yeri ve sinagogların kitlesel şiddet eylemleriyle yağmalanıp yakıldığı kanlı pogrom) ile şiddet daha da artmıştı.
Nazilerden kaçan Yahudiler güvenli bir ülke ararken Türkiye, Avrupa’dan Filistin’e ulaşmaya çalışanlar için doğal bir geçiş noktasıydı. Ancak toplu mülteciler söz konusu olduğunda Türkiye’ye giriş kolay değildi.
1930'lu yıllarda Türkiye’nin, Avrupa'da Nazi zulmünden kaçan Yahudilerin ülkeye toplu girişini ve yerleşmesini sınırlayan bir politika uygulamaya başlamıştı. Bu politika, 29 Ağustos 1938 tarihli gizli Bakanlar Kurulu kararıyla, Avrupa'dan Türkiye'ye gelip yerleşmek isteyen Yahudilerin göçünü engelledi. Türkiye üzerinden Filistin'e ulaşmaya çalışan mülteciler de bu kısıtlayıcı vize ve transit geçiş politikasından etkileniyordu. (İzzet Bahar)
29 Ağustos 1938 tarihli, 2/9498 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi zamanın ve sonraki hükümetlerin mülteci politikasının anayasası niteliğindedir:
"Tebaası oldukları devlet arazisinde yaşama ve seyahat bakımından baskılara tabi tutulan Musevilerin, bugünkü dinleri ne olursa olsun, Türkiye’ye girmeleri ve ikametleri yasaktır… Tabiyetinde bulundukları memleketlerde yaşama ve seyahat etmek imkanları amme hukuku nizamlarıyla mukayyet (kısıtlanmış) olan Musevilerin Türkiye'ye girmeleri ve ikametleri yasaktır."
Bu belge aynı zamanda Nazi Almanyası pasaportlarında "J" (Jude) damgası olan Yahudilerin Türkiye'ye turist olarak dahi girişini resmen yasaklayan temel hukuki dayanaktır.
Şubat 1939’da Başbakan Refik Saydam, Avrupa'daki Nazi baskısından kaçan Yahudilerin Türkiye üzerinden göçü ve uluslararası baskılar üzerine şu açıklamayı yapmıştır:
“Yahudilerin tam vatandaşlık haklarından yararlandıkları Türkiye'de Yahudi aleyhtarı (antisemit) duygular yoktur. Bununla beraber Türkiye başka ülkelerden toplu göçmen kabul edemez”.
Göçmen gemileri
Aynı yıl, Türkiye’nin Yahudi mültecilerin ülkeye girişine koyduğu şartlar, Ege’de bir krize dönüştü. Parita, Nazi yönetimindeki ülkelerden kaçan yaklaşık 700 Yahudiyi taşıyan bir gemiydi. Köstence’den yola çıktıktan sonra Ağustos 1939’da İzmir’e geldi. İzmir Limanı yetkilileri suyu, kumanyası ve kömürü kalmamış olan mültecilerin İzmir’e ayak basmalarına izin vermedi ve gemiye limanı terk etmesini emretti.
Basın, çoğunlukla alışılmış antisemitik yayınlarına devam etti, fakat Tan ve Son Havadis gazeteleri bu göçmenlerin durumlarına daha insani duygularla yaklaştılar.
Gemi 15 Ağustos 1939 günü İzmir’den ayrıldı. 22 Ağustos 1939 tarihinde Tel Aviv sahiline vardı ve geri gönderilmemek için yolcular tarafından karaya oturtuldu.
Bu olaydan bir ay sonra, Nazi zulmünden kaçan yaklaşık 1,130 Yahudi mülteciyi taşıyan Noemi Julia adlı başka bir gemi Filistin'e doğru yola çıktı. Türk makamlarının tarafsızlık politikası nedeniyle limana alınmadı ve tecrit edildi. Avrupa'ya geri gönderilmekten korkan mülteciler, isyan çıkararak gemiyi ele geçirdiler ve Eylül 1939'da Haifa'ya varmayı başardılar.
Yahudi göçmenleri taşıyan diğer bir gemi Sakarya idi. Yaklaşık 2,400 Yahudi mülteciyi taşıyan Türk bayraklı Sakarya gemisi, Şubat 1940’ta Romanya’dan Filistin'e gitmek üzere yola çıktı. Zonguldak'a uğrayarak kömür aldı, ardından İstanbul’da ikmal yaptı ve bir süre sonra Haifa’ya vardı.
Aralık 1940’ta, Nazi zulmünden kaçan yaklaşık 350 Yahudi mülteciyi Filistin’e götürmek üzere Bulgaristan’ın Varna Limanı’ndan ayrılan Salvador adlı gemi, üç gün sonra İstanbul Limanı’na ulaştı. Gemi yaklaşık bir hafta İstanbul’da kaldı. İstanbul Yahudi cemaati yolculara yiyecek yardımı yaptı, ancak mültecilerin karaya çıkmalarına izin verilmedi. Gemi, Silivri açıklarında şiddetli fırtınaya yakalandı, taşıdığı ağır yük ve yetersiz donanım nedeniyle kayalıklara çarparak battı. Yolcularından 223 kişi hayatını kaybetti. İstanbul Yahudi cemaati kurtulanlara yardım etti. Ölenlerin cenazeleri Silivri’de kaldırıldı.
Salvador’daki mültecilerin çaresizliğini en iyi gösteren, 40 kişilik bir tekneye 350 kişinin binip zor kış şartlarında günlerce açık denizde seyahati göze almalarıydı.
1960’lı yıllarda, İsrail’den gelen bir heyet cenazeleri İsrail’e nakletti. 1974 yılında Kudüs’te ölenlerin hatırası için bir anıt mezar yapıldı.
Bu gemiler, bu dönemde Türkiye’den geçip Filistine ulaşmak için göçmen taşıyan ve Türkiye’ye gelen yegane gemiler değildi. İrili ufaklı Dorian, Mihai, Yoksi, Hilda gibi yer kısıtlaması nedeniyle yer veremediğim, akıbetleri yukarıdakilere benzer pek çok gemi, hatta motorlu ufak tekneler bile vardı.
Ağustos 1939'da Parita'nın yolcularının karaya çıkmasına izin verilmezken, Şubat 1940‘ta Sakarya Türkiye'den geçebildi, hatta yolculara Kızılay yardımı bile sağlandı. Aralık 1940’ta Salvador zor da olsa ikmal yaparak yoluna devam etti. Bu değişkenliğin nedenlerini dış politikada aramak gerekir.
1940 yılının ortalarında İngiltere, Filistin'e gitme izni verdiği Yahudilere resmi sertifikalar dağıtmıştı. İngiltere’nin bu göçmenleri Filistine kabul edeceğini taahhüt etmesiyle Ağustos 1940'tan itibaren bu sertifikası olanların Türkiye üzerinden transiti düzenli hale geldi. Bu sayede Ağustos 1940–Nisan 1941 arasında 4.800'den fazla Yahudi Türkiye üzerinden Filistin'e ulaştı.
Fakat Ekim 1941'de Almanya'nın diplomatik şikayetleri üzerine Türk makamları bu politikayı sertleştirdiler. Bu tarihten 1944’e kadar pek az göçmen Türkiye’den Filistine ulaştı. Bu politika değişikliğinin ağır bedeli, 1942'de Struma yolcularının karaya çıkmasına izin verilmemesiyle ortaya çıkacaktı. II. Dünya Savaşı sırasında, bir sonraki yazıda işleyeceğimiz Struma faciası dahil bu gemilerle Avrupadan Türkiye yoluyla kaçmaya çalışan 1,300 kadar göçmenin Filistine varamayarak hayatlarını kaybettikleri bilinir.
ISAK DUENYAS
Daha fazla bilgi için
Türkiye, Yahudiler ve Holokost (İletişim Yayınları) - Corry Guttstadt.
A migration tragedy in WW II - Struma Çağhan Sarı
Bir Türkleştirme serüveni: 1923 – 1945 – Rıfat Bali
IYT dip not :
İfade edilen görüşler İYT web portalının editöryal politikasını yansıtmayabilir.
Yazarların düşünceleri sadece kendilerini bağlar.
Bir önceki yazımı okudunuz mu?
Yorumlar