Nobel'e Uzanan Hayatlar • Bölüm 3 / 15 Nobel Ödülü Kazanan İlk İsraelli Kadın Ada Yonath: Yeruşalayim'den Bilim Tarihine Uzanan Bir Hayat
İZ BIRAKANLAR
Ada Yonath (1939–2026)
31 Ağustos 2026'da bilim dünyası çok önemli bir ismi kaybetti.
Ada Yonath…
Yeruşalayim'de, maddi imkanları oldukça sınırlı Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.
11 yaşında babasını kaybetti ve henüz çocuk yaşta ailesine destek olmak için çalışmaya başladı.
Yıllar sonra bilim dünyasının “neredeyse imkansız” gördüğü bir probleme meydan okuyacak ve Nobel Ödülü kazanan ilk İsraelli kadın olarak tarihe geçecekti.
1939 yılında Yeruşalayim'de doğan Yonath'ın bilime olan merakı çok küçük yaşlarda başladı.
Henüz beş yaşındayken evlerinin balkonunun yüksekliğini ölçmeye çalışırken masa ve sandalyeleri üst üste koydu düşerek kolunu kırdı.Deney başarısız olmuştu belki, ama soru sormaktan ve denemekten hiç vazgeçmedi.
Babasının ölümünden sonra ailesi Tel Aviv'e taşındı. Eğitimine devam eden Yonath, askerlik hizmetinin ardından Yeruşalayim İbrani Üniversitesi'nde kimya okudu ve 1968'de Weizmann Bilim Enstitüsü'nde doktorasını tamamladı.
1970'te Weizmann'da İsrael'in ilk protein kristalografisi laboratuvarını kurdu.
Ardından bilim dünyasının en zor problemlerinden birine yöneldi ribozomun yapısını çözmek.
Ribozom, en basit anlatımıyla hücrelerimizin içindeki küçücük bir “protein fabrikasıdır.” Genetik bilgiyi okuyarak yaşam için gerekli proteinlerin üretilmesini sağlar. Ancak büyüklüğü ve karmaşık yapısı nedeniyle onu kristalleştirip atom düzeyinde incelemek birçok bilim insanı tarafından neredeyse imkansız görülüyordu.
Ada Yonath vazgeçmedi.
On yıllar süren deneyler, binlerce deneme ve başarısızlığın ardından ribozomun üç boyutlu yapısının anlaşılmasını sağlayan öncü çalışmalara imza attı. Araştırmaları, hücrelerin nasıl çalıştığını anlamamıza katkı sağlamanın yanı sıra bazı antibiyotiklerin bakteriler üzerindeki etkilerinin ve antibiyotik direncinin daha iyi anlaşılmasının da yolunu açtı.
2009 yılında Ada Yonath, Thomas Steitz ve Venkatraman Ramakrishnan, “ribozomun yapısı ve işlevi üzerine çalışmaları” nedeniyle Nobel Kimya Ödülü'ne layık görüldüler.
Yonath böylece Nobel Ödülü kazanan ilk İsraelli kadın oldu. Aynı zamanda Kimya dalında Nobel kazanan 45 yıl sonraki ilk kadın ve bu ödülü alan tarihteki dördüncü kadındı.
Yeruşalayim'den Dünyaya Uzanan Bir Bilim Yolculuğu
Ada Yonath'ın hikayesini özel kılan yalnızca Nobel değildir.
Yeruşalayim'deki mütevazı çocukluğundan Rehovot'taki Weizmann Bilim Enstitüsü'ne, oradan dünyanın en büyük bilim sahnesine uzanan yaşamı merakın, kararlılığın ve “imkansız” denileni sorgulamanın hikayesidir.
2002'de İsrael Ödülü'nü, 2007'de Wolf Kimya Ödülü'nü aldı ve dünyanın birçok üniversitesi tarafından onurlandırıldı.
Ancak aldığı onlarca bilimsel ödül arasında çok daha mütevazı bir tanesinin özel bir yeri vardı küçük torunu Noa'nın 2005 yılında kendisine verdiği “Yılın Büyükannesi” ödülü.
31 Ağustos 2026'da Ada Yonath'ı 87 yaşında kaybettik. Yaşamının neredeyse son günlerine kadar araştırmaya ve bilimsel çalışmalarını yayımlamaya devam etti.
Ardında yalnızca bir Nobel madalyası değil, hücrelerin çalışma biçimini anlamamızı değiştiren ve antibiyotik araştırmalarına ışık tutmaya devam eden büyük bir bilimsel miras bıraktı.
Bir zamanlar araştırdığı problemin çözülemeyeceğini düşünenler vardı.
O ise denemeye devam etti.
Çünkü bazen bilim tarihini değiştiren şey, cevabı bilmek değil, herkes vazgeçtiğinde soruyu sormaya devam etmektir.
Bir Nobel madalyası zamanla bir müzede sergilenebilir.
Ama insanlığa bırakılan gerçek miras, nesiller boyunca yaşamaya devam eder.
Bazen en güçlü izler, sessizce yazılır.
İz bırakanları hatırlamak ise, geleceği daha bilinçle kurmanın bir yoludur.
Biliyor muydunuz?
Ada Yonath, Nobel Ödülü kazanan ilk İsraelli kadın oldu.
2009'da Nobel Kimya Ödülü'nü aldığında, bu dalda ödülü kazanan 45 yıl sonraki ilk kadın ve tarihteki dördüncü kadın oldu.
1970 yılında Weizmann Bilim Enstitüsü'nde İsrael'in ilk protein kristalografisi laboratuvarını kurdu.
Nobel'e uzanan ribozom araştırmaları bilim çevrelerinde başlangıçta pek çok kişi tarafından neredeyse imkansız görülüyordu.
Torununun verdiği “Yılın Büyükannesi” ödülü, sahip olduğu çok sayıdaki prestijli ödül arasında onun için özel bir yere sahipti.
Nobel Prize – Ada Yonath
Daha Derin Araştırmak İsteyenler İçin
Nobel Prize – The Nobel Prize in Chemistry 2009
Nobel Prize – Ada Yonath: Women Who Changed Science
Ovi R. GÜLERŞEN
Bir önceki İz Bırakanlar yazımı okumak için tıklayın.
Yorumlar