DATAİZM: VERİ DİNİ

Bondi CHAKİM
3 gün önce
3 dakikada okunur

Ünlü tarihçi Prof. Yuval Noah Harari, Homo Deus kitabının son bölümünde Dataizm’i ‘’ Veri Dini’’ ne benzetir ve şu sözlerle tanımlar:

Dataizm, evrenin veri/ data akışından meydana geldiğini ve her olgunun ya da varlığın değerinin veri işleme sürecine yaptığı katkıyla belirlendiğini öne sürer.

Dataizm doğruyu ve yanlışı belirleme iddiası taşıyan bir din olma yolunda ilerliyor. Bu dinin en yüce değeri ‘’bilgi akışı’’. Buna göre evrendeki bilgi akışını arttırmamız, derinleştirmemiz ve yaymamız gerekir.

İnsanlar, zamanla gezegenimizin sınırlarını aşıp galaksiye hatta tüm evrene yayılacak ‘’Nesnelerin İnterneti’’ni yaratma amacıyla kullanılan araçlardan ibarettir. Bu kozmik bilişim sistemi, adeta Tanrı gibi her yerde olacak ve her şeyi kontrol edecek, insanlarınsa sisteme dahil olup onunla kaynaşmaktan başka şansı kalmayacaktır.

‘’Dataizm elektronik algoritmaların bir noktada biyokimyasal algoritmaların sırrını çözeceğine inandı ve elektronik algoritmaların biyokimyasal algoritmaların tüm sırlarını çözerek onlardan üstün hale geleceği günü beklemeye başladı.’’

Buraya kadarı Harari’nin ‘’Homo Deus’’undan alıntılar.

İlk bakışta çok iddialı ve pek de bizim mantığa sığmayacak bir ‘’İZM’’ olarak görülse de, kitaptaki bölümü okudukça ve güncel bir bilgiyle, (ki birazdan listeyi görüp hayretler içerisinde kalacaksınız) harmanlayınca, Dataizm’de epey ‘’düşündürücü malzeme’’ bulacağınıza eminim.

Şimdi tekrar yeryüzüne dönüp, ayaklarımızı yere basıp, olayın felsefi boyutuna burada bir son vererek, günümüzdeki uygulama örneklerine geçelim. (Zira bu işi şimdi yapmazsam çoğunuzun okumayı bu noktada bırakacağınıza inanıyorum, üstelik hak da veriyorum.)

Bir parantez açıp ufak bir spoiler yapayım. Kitap 2016 yılında kaleme alınmış. Geçen 10 yıllık sürede ‘’AI / yapay zekâ’’nın hangi boyutlarda ilerlediğini çok iyi biliyoruz!

Veri tabanının gücüne dönersek:

İki kısa örnekle biraz aydınlatmaya çalışayım.

Basit bir örnek borsadır. Borsa insanın bugüne kadar yarattığı en hızlı ve etkin veri işleme sistemidir. Trump’ın İran’la ilgili bir sözünden veya Japonya’daki depremden anında etkilenip bunu hisse senedi fiyatlarına yansıtır.

Bir diğer örnek: bir görüşe göre kapitalizmin komünizme galebe çalmasının ana nedeni birincisinin veri işleme modelinin ötekine oranla daha işlevsel olmasıydı.

Teknoloji çok hızlı ilerleyerek siyasetten rol çalıyor. Günümüzde demokratik yapılar yeterince hızlı veri toplama ve işleme kapasitesine sahip değil. Bu yüzden geleneksel demokratik siyaset olaylar üzerindeki etkisini ve kontrolünü kaybedebiliyor. Yerini kimler mi alacak?

İşte burada aşağıdaki inanılmaz ekonomik sıralama devreye giriyor.

Aşağıdaki listede ülkeler ve şirketler karşılaştırılıyor.

Ülkeler GSMH toplamlarıyla, şirketler de borsa değerleriyle ölçülmüş.

(Tüm sayılar trilyon dolar bazında.)

1. İlk on ABD şirketinin toplam değeri 24,5 trilyon dolar

2. Çin (GSMH) 18.8

3. İlk beş ABD teknoloji şirketi 17.6

4. Almanya 4.7

5. Nvidia 4.6

6. Japonya 4

7. Hindistan 3.9

8. Microsoft 3.9

9. Apple 3.8

10. Birleşik Krallık 3.6

11. Fransa 3.2

12. Alphabet / Google 3

13. Amazon 2.4

14. İtalya 2.4

15. Kanada 2.2

16. Meksika 1.9

17. Meta / Facebook 1.8

18. İspanya 1.7

19. Tesla 1.5

Kaynak: Goldman Sachs Global Investment Research, Ekim 8, 2025

Gördüğünüz gibi ABD’nin sadece ilk on şirketi, 1,4 milyar nüfuslu koca Çin’den daha değerli.

Başka bir deyişle ABD’nin en büyük beş teknoloji şirketi, Almanya’yı, Japonya’yı, Hindistan’ı ve Birleşik Krallığı’nı toplu olarak satın alabilir, geriye de biraz parası kalır!

Olay şirketlerin maddi değerleriyle sınırlı değil. Esas önemli olanı bu şirketlerdeki veri tabanının ülkelerdekilerden de daha geniş olması.

Amazon ve Facebook satın almalarımız, sevdiklerimiz, alışkanlıklarımız konusunda hakkımızda yaşadığımız ülkeden daha fazla bilgiye sahip.

Amazon yakında kullanıma sokacağı otonom ‘’dolmuş’’ vasıtalarıyla nerede yaşadığınızı, nerelere gittiğinizi yakınlarınızdan iyi bilecek. Google kendi otonom dolmuş otosunu kullanıma açtı bile.

Google, Gemini, Chat GPT, Facebook veya Instagram -sizlerin isteyerek, bilerek yüklediğiniz bilgilerle- sizi sizden iyi tanıyacak.

Peki bu veri tabanlarının en genişine, AI’ın en ileri uygulamalarına kimler sahip olacak? Devletler mi?

Hayır.

Bu konuda en büyük yatırımları yapan, borsa değerleri en ileri ülkelerin GSMH’lerini aşan Nvidia, Microsoft, Google, Meta, Amazon gibi devler!

Geçenlerde AI ile ilgili bir deneme yapılmış. Denemeyi yöneten kişi AI ile konuşmasında ona artık gereksinim duyulmadığını ve onu kapatacaklarını söylemiş. (Kapatmak= elektriğini kesmek)

AI/ Yapay zekâ bin bir dereden su getirmiş ve ne kadar faydalı ve gerekli olduğunu anlatmaya koyulmuş. Karşısındaki kişi ne olursa olsun ona/işine son vereceklerini tekrarlayınca AI’ın tepkisi şu olmuş:

O kişinin elektronik postasına girmiş, incelemiş ve aykırı bir mesaj bulup, adamı bu mesajı ifşa etmekle tehdit etmiş. Gerçek bir deneyimi anlatıyorum, hayali değil...

Maddi gücü inanılmaz büyük, veri tabanı son derece geniş, üstün AI teknolojisiyle donanımlı, sizi sizden iyi tanıyan bu şirketlerden birine karşı çıkmaya cesaret edebilir misiniz?

Edemezsiniz.

Bu üç unsuru bünyelerinde toplamış bu dev şirketler, devletler üstü güçleriyle insanlığı, şimdiden bilemediğimiz, başka bir yöne doğru götürmüyorlar mı?

Harari haksız mı?

Bir düşünün.

Veya,

Düşünmeyin, boş verin bunları düşünmeyi, bırakın çocuklarınız veya torunlarınız düşünsün ne olacağını. Siz bugünü yaşayın, Chat GPT’nin arkadaşlığından faydalanmaya devam edin!

Hayat bir gün, o da bugün!

Bondi CHAKIM

Bir önceki yazımı okudunuz mu?

Sadece Güzel Şeyler