Ölüm Yıl Dönümünde:HERTZEL’İN SEFARAD KÖKLERİ VAR MIYDI?
- 1 saat önce
- 2 dakikada okunur
Theodor Herzl'in ölüm yıl dönümü (20 Tammuz) vesilesiyle şu ilginç tarihî soruyu sormak istiyorum: Acaba Herzl'in Sefarad kökleri de var mıydı?
Theodor Herzl, 1860 yılında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun kalbindeki Peşte'de (daha sonra Buda ile birleşerek Budapeşte adını almıştır) doğdu. Ancak daha kendi döneminde bile ailesinin kökenlerinin çok daha eski ve şaşırtıcı olabileceği yönünde görüşler dile getirilmişti.
Herzl'in yakın dostu, Hamburglu yazar Aaron Marcus'a anlattığına göre, kendisini 1465–1546 yılları arasında yaşamış büyük kabalist ve din âlimi Rabbi Yosef Taitatzak'ın soyundan gelmiş sayıyordu. Rabbi Yosef Taitatzak, Kastilya'da doğmuş; İspanya Sürgünü’ nün ardından Portekiz ve İtalya üzerinden Selanik'e yerleşmiş, burada Sefarad dünyasının en önemli dinî önderlerinden biri haline gelmişti.
Herzl, ilk biyografi yazarı Reuven Brainin'e de ailesinde anlatılan bir geleneği aktarmıştı. Bu geleneğe göre aile, İspanya'daki zorla Hristiyanlaştırılmış Yahudilerin (Marranoların) torunuydu. Rivayete göre iki kardeş zorla vaftiz edilmiş ve bir keşiş tarikatına katılmaya mecbur bırakılmıştı. Ancak İspanya dışındaki bir görev sırasında kaçmayı başarmış, Osmanlı İmparatorluğu'na ulaşarak yeniden açıkça Yahudiliğe dönmüşlerdi.
Bununla birlikte ihtiyatlı olmak gerekir. Tarihçi Amos Elon, 19. yüzyılda Batı Avrupa'daki birçok asimile Yahudi’nin kendilerine Sefarad kökeni atfettiğini belirtir. Bunun nedeni hem Orta Çağ İspanya Yahudiliğinin sahip olduğu kültürel prestijden yararlanmak hem de Doğu Avrupa Yahudilerinden (Ostjuden) kendilerini ayırmak istemeleriydi.
Ancak konu yalnızca aile geleneğinden ibaret değildir.
Tarihçi Jenny Lebel, Herzl'in amcası Leopold Paul Lebel'in (Yehuda ben Rafael Lebel) kaleme aldığı aile belgelerini ortaya çıkarmıştır. Bu belgelerde aile tarihine ilişkin ilginç bilgiler yer almaktadır.
Belgelere göre Loibel soyadını taşıyan iki kardeş, Innsbruck'ta Katolik rahibi olarak görev yaparken Marrano kökenli olduklarını öğrenmiş ve yeniden Yahudiliğe dönmeye karar vermişlerdir. Zemun'a (bugünkü Sırbistan) gelen kardeşler burada açıkça Yahudiliğe dönmüş; aile geleneğine göre Herzl ailesinin kolu da bu kardeşlerden birinden türemiştir.
Leopold Lebel ayrıca ailenin atalarının, 18. yüzyılda bugünkü Romanya sınırları içindeki Temeşvar'daki Sefarad cemaatinin önde gelen ailelerinden olan Amigo ve Taitatzak ailelerine mensup olduğunu da yazmaktadır.
Bazı araştırmacılar ise Herzl'in yalnızca Sefarad aile köklerini değil, aynı zamanda Sefarad düşünce geleneğini de miras almış olabileceğini ileri sürmektedir. Herzl'in dedesi Şimon Leib Herzl, Zemun'daki Sefarad sinagogunda şamaş (sinagog görevlisi) olarak hizmet vermişti. Burada, Siyonizmin öncülerinden ve Yahudilerin anayurtlarına dönüşü için ilk siyasi planlardan birini ortaya koyan Haham Yehuda Şelomo Alkalay görev yapıyordu. Dedesinin Alkalay'ın fikirlerinden etkilenmiş olması ve bu düşünceleri aile içinde sonraki kuşaklara aktarmış olması kuvvetle muhtemeldir.
Peki bütün bu anlatılar Herzl'in gerçekten İspanya Sürgünü Yahudilerinin torunlarından biri olduğunu kanıtlıyor mu?
Henüz hayır. Bugün elimizde bunu kesin olarak doğrulayan soy bilimsel kanıtlar bulunmamaktadır. Ancak Herzl'in kendi ifadeleri, aile geleneği ve daha sonra ortaya çıkarılan belgeler birlikte değerlendirildiğinde, üzerinde daha fazla araştırma yapılmayı hak eden son derece ilginç bir tarihî ihtimal ortaya çıkmaktadır.
Kaynak:
Jenny Lebel, "Leopold Paul Lebel: Herzl'in Amcası, Unutulmuş Herzl Öncesi Bir Siyonist", İsrail Devleti'nin 30. Yılı ve Yugoslavya'dan Organize Göçün 30. Yılı Anısına Araştırma ve İncelemeler, Yugoslavya Göçmenleri Birliği Yayınları, 1979.
Bu metin, tarihî iddiaları kesin gerçekler gibi sunmadan, araştırmacıların ortaya koyduğu belgeler ve aile geleneği çerçevesinde dengeli bir biçimde aktarmaktadır.
Yorumlar